غلامعلى صفايى
18
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )
نسبت چنان به ما قريب هستند كه بايد پسرهاى ما به آنان تشبيه شوند . لكن اين قول ضعيف است زيرا اوّلا : تشبيه معكوس نادر الوقوع در زبان عرب است و ثانيا : اين تركيب مخالف اصل اوّلى در كلام تشبيهيّه است كه آن اصل عبارت از عدم مبالغه و تأكيد در كلام و عدم تشبيه معكوس مىباشد بلكه اصل در آن ، تشبيه مستوى است مگر اينكه مقتضاى حال و مقام كلام ، مبالغه باشد كه در اين صورت ، تشبيه معكوس جا دارد كه در اين هنگام بايد جمله را متناسب با آن تركيب نموده و چون قرينهاى براى اثبات وجود تشبيه معكوس و مبالغهء در تشبيه در اين شعر نداريم ، شعر را مطابق اصل اوّلى كه تشبيه مستوى است تركيب مىكنيم و مىگوئيم « بنونا » خبر مقدّم و « بنو أبنا ئنا » مبتداى مؤخّر است . نكته : بعضى از شارحين مغني اللبيب عبارت « مخالف للاصول » را اين گونه بيان كردهاند كه تركيب برطبق تشبيه معكوس مخالف با اصول و قواعد نحو است زيرا علم نحو نظر به اصل معنا دارد و مبالغه در اصل معنا مدخلّيتى ندارد و در نتيجه به علم نحو ربطى ندارد كه در اينجا بحث شود بلكه با ديد بلاغى و بيانى بايد به آن نظر كرد . اين تفسير به نظر مىرسد كه جاى تأمّل داشته باشد زيرا علم نحو متكفل بيان قواعدى است كه مراد و مقصود متكلم همانگونه كه هست بيان شود خواه در كلام مبالغه باشد خواه نباشد . تركيب شعر : « بنو » خبر مقدّم و مضاف ، و « نا » در محل جر و مضافاليه آن است ، « بنو » دوّم مبتداى مؤخّر و « أبناء » مضافاليه آن است كه اضافه به ضمير « نا » گرديده است و واو ، عاطفه است كه جمله بعد را عطف بر جمله اسميهء قبل مىكند و « بنات » مبتداى جمله كبرى و مضاف به « نا » و « بنو » مبتداى جمله صغرى است كه اضافه به « هنّ » شده است و « أبناء » خبر جمله صغرى مىباشد كه اضافه به « الرجال » شده است و « الأباعد » جمع « الأبعد » و صفت براى « الرجال » است . معناى شعر : « فرزندان پسران ما همچون فرزندان ما هستند و دختران ما ، فرزندان آنان ، فرزندان مردانى هستند كه از ما دور - از حيث نسب - هستند » .