است كه جايز است كه مراد از « ما كسب » مال نباشد بلكه مراد از آن فرزند باشد كه در اين صورت ، تكرار لازم نمىآيد هرچند « ما » موصوله اسمى فرض شود و قابل توجه است كه در برخى از احاديث فرزند از مكتساب انسان شمرده شده است مانند اين حديث نبوى : « أطيب ما أكل الرّجل من كسبه و ولده من كسبه » « 1 » معناى حديث : « پاكيزه‌ترين چيزى كه انسان مىتواند بخورد از كسب خود اوست و فرزندش از كسب و كار او محسوب مىشود - بنابراين اكل مال فرزند اشكال ندارد - » . ب : « ما » حرفيه مصدريه موصوله باشد كه « ما كسب » را تأويل به « كسبه » مىبرد و معناى آيه اين گونه مىشود : « ما أغنى ماله و كسبه » . أمّا قوله تعالى : قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ ( البقرة / 88 ) « ما » در اين آيهء شريفه : سه احتمال دارد : أحدها : « ما » حرفيه زائده باشد كه به جهت يكى از اين دو غرض آورده شده است . الف : تأكيد و تقويت كلام ، مانند « ما » در آيهء شريفه : فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ( آل عمران / 159 ) كه « ما » براى تأكيد و تقويت كلام در آيه آورده شده است و در اين صورت « قليلا » در آيه به معناى « كم » نيست بلكه معناى نفى و عدم است بنابراين معناى آيه « لا يؤمنون » مىشود و شايان ذكر است كه گاهى از لفظ « قليل » اراده نفى مىشود ، مانند شعر ذى الرمه : « انيخت فألقت بلدة فوق بلدة * قليل بها الأصوات إلّا بغامها » « 2 » شاهد : در اين است كه « قليل » به معناى نفى است زيرا بعد از آن « إلّا » استثنائيه آمده و چون « بغامها » بدل از « الأصوات » است و بدليت مستثنى از مستثنى منه در جملات منفى مىباشد ، پس « قليل » در اينجا به معناى نفى است .

--> ( 1 ) - كنز العمال : 4 / ح 9233 . ( 2 ) - ر . ك ، ترجمه و شرح مغني الأديب : 1 / 44 .