السيد أحمد الهاشمي ( مترجم وشارح : حسن عرفان )
63
جواهر البلاغة ( فارسى )
در ادبيات فارسى اضافهء مشبّهبه به مشبّه كاربرد فراوان دارد . مولوى سروده است : باز برآورد عشق سر به مثال نهنگ * تا شكند زورق عقل به درياى عشق در اين شعر زورق مشبّهبه است و به عقل اضافه شده . اين اضافه اضافهء تشبيهى ناميده مىشود . مثل : كاخ هستى ، شط آتش ، دايهء ابر ، مهد زمين ، كلاه شكوفه ، اطفال شاخ ، بحر مكاشف ، بحر جان ، بنات نبات ، فرّاش باد ، قباى سبز ورق ، آتش عشق ، درياى عشق ، ديوار امت ، منادى شرع ، واعظ شيب ، سرادق گردون ، چراغ حيات ، باد ممات ، شمع خرد ، سفرهء دل ، چراغ چشم ، تير تدبير ، گوهر عمر ، لعل لب ، مرمر سينه ، آينه دل ، نرگس چشمان ، ديو نفس و . . . و المؤكّد أوجز و أبلغ و أشدّ وقعا فى النفس أمّا أنّه أو جز فلحذف أداته و أمّا أنّه أبلغ فلا يهامه أنّ المشبّه عين المشبّه به . و تشبيه مؤكد نسبت به مرسل مختصرتر و داراى مبالغهء بيشتر است و بهتر در جان مىنشيند ، امّا مختصرتر است چون اداتش حذف شده و ابلغ است زيرا به وهم مىاندازد كه مشبّه عين مشبّهبه است . « 1 » ج - التّشبيه البليغ ما بلغ درجة القبول لحسنه أو الطيّب الحسن فكلّما كان وجه الشبه قليل الظهور يحتاج فى إدراكه إلى إعمال الفكر كان ذلك أفعل فى النفس و أدعى إلى تأثرها و اهتزازها لما هو مركوز فى الطبع من أنّ الشى إذا نيل بعد الطلب له و الاشتياق إليه و معاناة الحنين نحوه ، كان نيله أحلى و موقعه فى النّفس أجلّ و ألطف و كانت به أضنّ و أشغف و ما أشبه هذا الضرب من المعانى بالجوهر فى الصّدف لا يبرز إلّا أن تشقّه عينه و بالحبيب المتحجّب لا يريك وجهه حتّى تستأذن . « 2 » ج - تشبيه بليغ تشبيهى است كه براى نيكوييش به درجهء قبول رسيده باشد يا
--> ( 1 ) - گفتنى است ابزار تشبيه در فارسى بسيار است ، من نگاه شما را به قسمتى از آنها فرا مىخوانم : چون ، چنانچون ، چنان ، چو ، همچون ، همچو ، سان ، بسان ، عين ، آسا ، سار ، سا ، مثل ، مثال ، گويى ، گفتى ، گويا ، گوييا ، پندارى ، به صورت ، هيئت ، به هيئت ، حكايت ، مانند ، همانند ، ماند ، مىمانى ، گون ، وار ، وش ، ون ، وان ، ديس و . . . ( 2 ) - « أفعل فى النفس » : اثر بيشترى در جان مىگذارد . كارآمدتر است . ضمير « تأثرها و اهتزازها » به نفس برمىگردد . « مركوز » : ثابت ، استوار ، نهاده شده . « معاناة » : رنج كشيدن . « حنين » : شوق ، آرزومندى . « اضن » : بخيلتر . « اشغف » : دلبستهتر . « الّا ان تشقه عينه » : مگر اينكه آن را بشكافى ، مادهاش را بشكافى .