دخول مستثنى در مستثنىمنه . مانند سخن او : خلا من الفضل غير أنّى * أراه فى الحمق لا يجارى از فضيلت تهى است غير از اين‌كه من او را در حماقت بىمانند مىبينم . و مانند : لا فضل للقوم الّا أنّهم لا يعرفون للجار حقّه . فضيلتى براى آن قوم نيست مگر اين‌كه آنان حق همسايه را نمىشناسند . و مانند : فلان ليس أهلا للمعروف الّا أنّه يسيىء الى من يحسن اليه . فلانى شايستهء نيكىكردن نيست جز اين‌كه بدى مىكند به كسى كه به او نيكى مىكند . و در فارسى مانند : ندارد خلق از او درهم و دينار * ولى دارند از او آزار بسيار و الثانى - أن يثبت لشىء صفة ذمّ ثمّ يؤتى بعدها بأداة استثناء تليها صفة ذمّ أخرى . 2 - قسم دوم اين است كه براى چيزى صفت نكوهيده‌اى اثبات گردد سپس بعد از آن ، ادات استثناء همراه با صفت نكوهيدهء ديگرى بيايد . مانند : فلان حسود الّا أنّه نمّام . فلانى رشك‌ورزنده است مگر اين‌كه سخن‌چين است . و مانند سخن او : هو الكلب الّا أنّ فيه ملالة * و سوء مراعاة و ما ذاك فى الكلب او سگ است مگر اين‌كه در او آزاررسانى و مراقبت ناپسند هست و در سگ نيست . و مانند : الجاهل عدوّ نفسه إلّا أنّه صديق السّفهإ . نادان دشمن خويش است مگر اين‌كه با نابخردان دوست است . و مانند سخن او : لئيم الطباع سوى أنّه * جبان يهون عليه الهوان خصلت‌هاى او پست است مگر اين‌كه ترسو است و تحمل خوارى بر او آسان مىگردد . و در فارسى مانند : الحق اين مطرب ما گرچه بسى ناساز است * ليكن اين خاصيتش هست كه زشت‌آواز است 25 - التوجيه : التّوجيه هو أن يؤتى بكلام يحتمل معنيين متضادّين على السّواء كهجاء و مديح و