أخرى أدبيّة طريفة ، لها اعتبار لطيف و مشتملة على دقّة النّظر بحيث تناسب الفرض الّذى يرمى اليه . 11 - حسن تعليل ( دليل‌تراشى يا دليل‌آفرينى ادبى ) حسن تعليل اين است كه اديب صريحا يا ضمنا علت شناخته شدهء چيزى را انكار كند و علت ادبى زيبا و شگفتى بياورد كه آن علت داراى اعتبار لطيف و نكته‌سنجى تيزبينانه باشد ، به گونه‌اى كه با هدف مورد توجه متناسب باشد « 1 » . يعنى أنّ الأديب يدّعى لوصف علّة مناسبة غير حقيقيّة و لكن فيها حسن و طرافة فيزداد بها المعنى المراد الّذى يرمى اليه جمالا و شرفا كقول المعرّى فى الرّثاء . يعنى اديب براى صفتى علت غيرحقيقى مناسبى را ادعا مىكند كه داراى زيبايى و شگفتى باشد و با آن علت بر زيبايى و ارجمندى معنايى كه قصد كرده است مىافزايد ؛ مانند سخن معرّى كه در سوگوارى و مرثيه‌سرايى گفته است : و ما كلفة البدر المنير قديمة * و لكنّها فى وجهه أثر اللّطم لكهء ماه تابان ديرينه نيست ليكن آن لكه در چهرهء ماه بازتاب سيلى است . ( يعنى ماه در سوگ او بر خود سيلى زده است . ) يقصد أنّ الحزن على المرثى شمل كثيرا من مظاهر الكون فهو لذلك يدّعى أنّ كلفة البدر و هى ما يظهر على وجهه من كدرة ليست ناشئة عن سبب طبيعى و إنّما هى حادثة من اثر اللّطم على فراق المرثى . مقصود ابو العلاء معرى اين است : اندوه خوردن بر كسى كه بر او سوگوارى شده بسيارى از پديده‌هاى هستى را فرا گرفته است . بنابراين ادعا مىكند كه لكهء تيرهء ماه يعنى آن تيرگى كه در چهره ماه آشكار مىشود پديدهء يك علّت طبيعى نيست تنها پديدهء سيلى زدن ماه بر خويش به جهت فراق كسى است كه بر او سوگوارى مىشود . « مرثى » : كسى كه بر او سوگوارى شده است ، از دست رفته ، موضوع رثا قرار گرفته . « كلفة » : لكه . « كدرة » : تيرگى . « لطم » : سيلى زدن . و مثله قول الشاعر الاخر : و مانند آن است سخن شاعر ديگر :

--> ( 1 ) - برخى از چيزها داراى صفت ثابت و علت شناخته شده يا ناشناخته‌اى است . مانند زلزله ، ريزش باران از ابر ، پيكار با دشمنان ، برآمدن يا پنهان شدن ماه و مانند اينها . پس اديبان براى آنها علت‌هاى ديگرى را مىجويند كه داراى شگفتى و زيبايى باشد و بر روشنى ، زيبايى و ارجمندى معانى مقصودهء آنان بيفزايد . بنابراين حسن تعليل به دست آوردن علت مناسب و غيرحقيقى براى چيزى است ، به گونه‌اى كه لطيف و رسا باشد و به هدف افزونى بخشد .