توضيح : مقصود از « سيّد الرّسل » حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله است . « به دو » : بيابان ، بيابان‌نشين « 1 » . در اينجا ، بيابان‌نشينان مرادند . « حضر » : شهروند « 2 » . « جوامع الكلم » : سخنان جامع و فراگير « 3 » . « ربيعه » : نام پدر تيره‌اى از هوازن است « 4 » . « مضر » : به ضم ميم و فتح ضاد ، پدر قبيله‌اى از عرب است « 5 » . « مفحم » : به سكوت‌آورنده ، لال كننده « 6 » . « تحدّى » : مانندطلبى ، همانند و همآوردخواهى « 7 » . « مصاقع » : / بفتح و كسر قاف / جمع مصقع به كسر ميم و به معنى فصيح و بليغ است « 8 » . « فصل الخطاب » : سخن روشنگر ، كلامى كه حق از باطل را جدا مىسازد « 9 » . « اسلوب حكيم » : شيوهء حكيمانه و در اصطلاح بلاغت ، پاسخ دادن به مخاطب است به گونه‌اى كه انتظار ندارد « 10 » . « ايجاز » : در اصطلاح اهل بلاغت ، كوتاه‌تر آوردن لفظ از معناست . يا به تعبير ديگر ، لفظ اندك و معنى بسيار آوردن . « إطناب » : گسترده‌گويى و به درازا كشاندن سخن .

--> ( 1 ) . منتخب اللغات ، ص 89 ، و لسان العرب ، ج 14 ، ص 67 . ( 2 ) . « حضر » / بفتحتين / به معنى حضور كه ضد سفر باشد يعنى خانه‌باشى و به شهر آمدن از صحرا و . . . غياث اللغات ، ص 350 . ( 3 ) . « جوامع الكلم » / بفتح كاف و كسر لام / چند احاديث‌اند كه هريك از آنها با وجود اختصار الفاظ و عبارت ، مطالب كثير را مشتمل است . غياث اللغات ، ص 316 . و هو من قول النّبى صلّى اللّه عليه و آله : « اوتيت جوامع الكلم يعنى القرآن و ما جمع اللّه عزّ و جل بلطفه من المعانى الجمّة فى الالفاظ القليلة » . لسان العرب ، ج 8 ، ص 54 . ( 4 ) . « و ربيعة ابو حىّ من هوازن ، و هو ربيعة بن عامر بن صعصعة و هم بنو مجد » لسان العرب ، ج 8 ، ص 112 . ( 5 ) . غياث اللغات ، ص 834 . ( 6 ) . نهايهء ابن اثير ، ج 3 ، ص 417 . ( 7 ) . قرآن مجيد ، چندين‌بار ، از مشركان دعوت كرده كه اگر مىتوانند همانند قرآن يا سوره‌اى يا سوره‌هايى از آن را بياورند . اين دعوت به همانندآورى « تحدّى » ناميده مىشود . ( 8 ) . غياث اللغات ، ص 377 . « مصقع - بالكسر ، بسيار فصيح و بليغ . مصاقع جمع » منتخب اللغات ، ص 507 . ( 9 ) . لسان العرب ، ج 11 ، ص 521 . مجمع البحرين ، ج 5 ، ص 440 . قاموس قرآن ، ج 2 ، ص 262 . ( 10 ) . كرانه‌ها ، ج 1 ، ص 511 . المستطرف ، ج 1 ، ص 110 .