به سبب اندوهى كه آنچه را در درونم بود به جنبش آورد حركت كردم چونان جنبش شتران سبك كه همگى مىخروشند « 1 » . در اين شعر ، تكرار « حرف قاف » ، فصاحتش را تباه ساخته است . و ما مثله فى النّاس الّا ممّلكا * ابو امّه ابوه يقاربه هيچ‌كس در بين مردم ، همانند ابراهيم ( دايى هشام ) نيست مگر پادشاهى كه پدر مادر آن پادشاه ، پدر ابراهيم است . در اين شعر ، « تعقيد لفظى » هست ، به جهت پيش و پس شدن واژه‌ها و فاصله‌هاى نابجا . مثلا بين « ابو امّه ابوه » كه مبتدا و خبر است « حىّ » فاصله شده . و بين « حىّ يقاربه » كه صفت و موصوف است « ابوه » فاصله انداخته « 2 » . الى ملك ما امّه من محارب * ابوه و لا كانت كليب تصاهره « 3 » به سوى پادشاهى مىروم كه مادر پدرش از تبار « محارب » نيست . و قبيلهء « كليب » با او پيوند دامادى ندارد . اين شعر ، به جهت فاصلهء نابجا ، تعقيد لفظى پيدا كرده است . ليس إلّاك يا علىّ همام * سيفه دون عرضه مسلول به جز تو اى علىّ بلندهمّتى نيست كه شمشيرش براى پاس آبرويش كشيده شده باشد . « 4 » كسا حلمه ذا الحلم أثواب سؤدد * ورقّى نداه ذا النّدى فى ذر المجد بردبارىاش بر شكيبا جامه‌هاى بزرگى پوشاند و بخشش وى بخشنده را تا به قلّه‌هاى

--> ( 1 ) . اين شعر از متنبّى است . لكن در ديوان متنبّى در آغاز مصراع اوّل « فقلقلت » و در آغاز مصراع دوّم « قلاقل عيس » آمده است كه در جواهر البلاغه ، به غلط « قلاقل هم » ضبط شده . « حشا » : آنچه در شكم باشد . « عيس » : شتران چابك . براى ارزيابى بيشتر شعر نگاه كنيد به شرح ديوان متنبّى ، نوشته برقوتى ، ج 2 ، ص 128 . و المستطرف ، ج 1 ، ص 142 و ص 368 . و الطراز ، ج 2 ، ص 183 . ( 2 ) . فرزدق مىخواسته ابراهيم بن اسماعيل ، دايى هشام بن عبد الملك را بستايد ، گفته : در بين مردم ، كسى مانند او نيست مگر پادشاهى كه پدر مادر آن پادشاه ، پدر او هم هست . پس مستثنى را بر مستثنى منه ، مقدّم داشته است و بين « مثل » و « حىّ » كه بدل و مبدل منه است فاصله انداخته با اين‌كه بين چنين تركيباتى نبايد با كلمات بيگانه ، فاصله ايجاد كرد . معنى شعر ، اين است : مانند ابراهيم كسى در فضايل نيست مگر خواهرزاده‌اش هشام ، بنابراين ضمير « امّه » به « مملّك » و ضمير « ابوه » به « ابراهيم » ، دايى هشام برمىگردد . ( 3 ) . اين شعر ، از فرزدق است مىخواهد بگويد : او قصد پادشاهى را دارد كه مادر پدرش از قبيلهء محارب نيست . ( 4 ) . اين شعر از متنبّى است و ضعف تأليف دارد چون شاعر ، بعد از « الّا » ضمير متّصل آورده با اين‌كه شايسته بود ضمير منفصل « ايّاك » بياورد . نگاه كنيد به شرح ديوان متنبّى ، نوشتهء عبد الرحمن برقوتى ، ج 2 ، ص 117 .