فإذا لم تف العبارة بالغرض سمّى « إخلالا و حذفا رديئا » كقول اليشكرى : و العيش خير فى ظلال * النّوك ممّن عاش كدّا مراده : أنّ العيش الناعم الرّغد فى حال الحمق و الجهل خير من العيش الشّاق فى حال العقل لكن كلامه لا يعدّ صحيحا مقبولا . پس زمانى كه عبارت ، غرض گوينده را نرساند به آن كوتاهى « إخلال » يعنى كاستن و تباه‌كردن و « حذف ردىء » يعنى حذف نامرغوب مىگويند . مانند سخن يشكرى : « و العيش خير . . . » و زيستن در سايه‌سار حماقت از زندگى رنج‌آلود ، بهتر است . مقصود شاعر اين بوده كه : زندگى آسوده و با رفاه در حال حماقت و جهل ، از زندگى سخت توأم با خردمندى بهتر است . ليكن سخنش صحيح و پسنديده نيست . و ينقسم الايجاز إلى قسمين : إيجاز قصر و إيجاز حذف ايجاز بر دو گونه است : إيجاز قصر و إيجاز حذف . « 1 »

--> ( 1 ) . در ايجاز قصر ، معانى ، گسترده‌تر از الفاظ است و در آن ، محذوفى مقدر نيست . و آن را ايجاز بلاغت مىنامند . چون ارزشهاى متفاوتى دارد . قرآن كريم در قلمرو اين ايجاز ، داراى موقعيتى است كه به آن نمىتوان رسيد و اوجى يافته كه دستيافتنى نيست . از اين‌گونه است : « خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ » ( اعراف ، 199 ) . با آنان مدارا كن و عذرشان را بپذير و به نيكىها دعوت كن و از نادانان روى بگردان . در اين آيه ، همه ارزشهاى اخلاقى گرد آمده است و همهء نكته‌ها و ارجمنديها در آن ، پيچيده شده است . زيرا در عفو ، چشم‌پوشى از كسى كه بدى كرده و در امر به معروف ، مهرورزى به خويشاوندان و بازداشتن زبان از دروغ و نگهدارى چشم از همهء چيزهاى ناروا نهفته است . و يا مانند اين سخن خداى و الا : « وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ » ( بقره ، 164 ) و كشتى كه در دريا براى سود دادن به مردم ، حركت مىكند . اين آيه ، انواع تجارتها و رفت‌وآمدها را فرا گرفته به گونه‌اى كه قابل شمارش نيست . و مانند اين سخن خداى برين : « أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ » ( اعراف ، 54 ) . آگاه باشيد كه آفرينش و امر ويژهء اوست . اين دو كلمه ، كاملا همه چيزها را فرا گرفته است . و مانند سخن پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : « المعدة بيت الدّاء و الحمية رأس الدّواء و عودّوا كلّ جسم ما اعتاد » معده خانه دردها است و پرهيز ، سرآمد داروهاست . هرجسمى را به آنچه خو گرفته ، عادت دهيد . اين سخن ، بسيارى از مسائل پزشكى را در بر دارد . ( نگاه كنيد به بحار الأنوار ، ج 62 ، ص 290 ، حديث 72 و بحار الأنوار ، ج 62 ، ص 75 ، حديث 35 و بحار الأنوار ، ج 10 ، ص 205 ، حديث 5 ) . و مانند سخن على عليه السّلام « من استقبل وجوه آلاراء عرف مواقع الخطاء » ( نهج البلاغة ، حكمت 173 ) هركس به راه‌هاى انديشه رو كند جاهاى اشتباه را مىشناسد . و مثل سخن بعضى از اعراب : « اللهم هب لى حقّك و أرض عنّى خلقك » خدايا حقت را به من ببخش آفريده‌هايت را از من خشنود ساز . وقتى اين كلام را على عليه السّلام شنيدند ، فرمودند : اين بلاغت است . و مثل شعر سموءل : و إن هو لم يحمل على النّفس ضيمها * فليس إلى حسن الثناء سبيل