چه كسى هرم بزرگتر را استوار كرد . و مثل : « من شيّد القناطر الخيريّه ؟ » چه كسى پل‌هاى خيريّه را ساخت ؟ در پاسخ همهء اين پرسش‌ها بايد از شخص عاقلى اسم برد . متى و أيّان متى موضوعة للاستفهام و يطلب بها تعيين الزّمان ، سواء أكان ماضيا أو مستقبلا نحو : متى تولّى الخلافة عمر ؟ و متى نحظى بالحريّة و أيّان موضوعة للاستفهام و يطلب بها تعيين الزّمان المستقبل خاصّه و تكون فى موضع التهويل و التّفخيم دون غيره كقوله تعالى : يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ . « متى » براى استفهام ، وضع شده است و با آن ، مشخص شدن زمان ، خواسته مىشود . چه آن زمان ، ماضى باشد و چه مستقبل . مانند : « متى توّلى الخلافة عمر » چه زمانى عمر ، خلافت را به عهده گرفت ؟ و مثل : « متى نحظى بالحريّة ؟ » كى ما از آزادى بهره‌مند مىشويم ؟ ( مثال نخست ، براى پرسش از زمان ماضى است و مثال دوم براى پرسش از زمان مستقبل ) و « أيّان » براى استفهام وضع شده است و با آن تنها تعيين زمان مستقبل ، خواسته مىشود و فقط در جاهايى كاربرد دارد كه آن چيز مورد پرسش ، هراس‌انگيز و بزرگ باشد . مانند سخن خداى متعال : « يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ ؟ » « 1 » مىپرسد : كى روز رستاخيز مىشود « 2 » ؟ كيف ، أين ، أنّى ، كم و أىّ « كيف » موضوعة للاستفهام و يطلب بها تعيين الحال كقوله تعالى : فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ و كقوله : و كيف أخاف الفقر أو أحرم الغنى * و رأى أمير المؤمنين جميل « كيف » براى استفهام و پرسش وضع شده است و به وسيلهء آن ، مشخص‌كردن حالت ، سؤال مىشود ، مانند سخن خداوند متعال : « فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ » « 3 » چگونه

--> ( 1 ) . قيامت ، 6 . ( 2 ) . در اين آيه ، « أَيَّانَ » * همراه روز قيامت ، براى هراس افكندن و عظمت بخشيدن به موقعيّت قيامت ، به كار رفته است و جواب آن ، « يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ » است . ( 3 ) . نساء / 41 .