محمد خزائلى
24
شرح بوستان ( فارسى )
بايد كه پادشاه بر تن ستم نكند . » « اگر دشمنان منهزم شوند ، گناهشان عفو كند و بكشتن ايشان نشتابد ، زيرا كه زنده را توان كشت ، اما كشته را زنده نتوان كرد . » در كتاب نصيحت الملوك ، چاپ تهران كه استاد همايى تصحيح فرمودهاند ، قصهء فقيهى از نژاد سياه مندرج است كه در مجلس مأمون ، زيردست همه مىنشيند و بوسيلهء جواب گفتن به همهء مسائل مشكل ، ارج و قدر خود را بر - مأمون و علماى حاضر محضر وى مسلم ميدارد . نظير اين قصه را شيخ اجل در بوستان با مطلعى چنين آغاز كرده است فقيهى كهن جامهء تنگدست * در ايوان قاضى به صف در نشست البته واقعه با داستان فقيه مذكور در كتاب نصيحت الملوك از نظر جزئيات فرق دارد و شيخ اجل با اشارهيى باز مىنمايد كه فقيه پيروزمند كسى جز خود او نبوده است . 4 - حجة الاسلام غزالى مصنف احياء علوم الدين و كيمياى سعادت در طرز فكر همهء علماى اخلاق ، اثرى نافذ داشته است . اين دو كتاب چنان كه ميدانيم همهء مسائل عرفانى را مورد بحث قرار داده و مجموعهاى ، از مهلكات و منحيات را بر مبناى احاديث نبوى فراهم آورده و يكايك از سجاياى اخلاقى را دقيقا بيان كرده است . مسلما شيخ اجل كه بسيارى از سخنانش را به گفتار و كردار پيغمبر متكى ساخته به كتابهاى غزالى نظر داشته است . 5 - قتيبه دينورى كه كتاب « آداب الحرب » يكى از كتب پرارزش اوست اين كتاب را مبتنى بر متن پهلوى آييننامه نگاشته و شيخ اجل در باب اول بوستان مطالب آن را به ايجاز نقل كرده است . 6 - ابو الفرج عبد الرحمن بن على بن الجوزى واعظ و مذكر مشهور و صاحب تأليفات عديده ، در هريك از نويسندگان بعد از خود ، ذى اثر بوده است و مخصوصا چون شيخ از سبط ابن الجوزى يعنى شمس الدين يوسف بن قزاوغلى كسب ارشاد ميكرده ، در كتب ابن الجوزى بزرگ ، مطالعاتى داشته است . 7 - شيخ شهاب الدين سهروردى ابو حفص عمر بن محمد متوفى بين سالهاى