محمد خزائلى
22
شرح بوستان ( فارسى )
و ظرافتهايى بر آن افزوده است . در اثناى آنكه مباحث اخلاقى مهم را مطرح مىكند ، از باب مطايبه ، حكايت يا فكاهتى پيش ميآورد ، تا شنونده را تفرجى حاصل آيد ، آنگاه كه سخن در طيبت و هزل ميرود ، جاى به جاى نكاتى جدى و اخلاقى به كار مىبندد . از اينروى شيخ اجل از جهت اسلوب سخن ، احتمالا و از جهت نقل قصص و گفتههاى شاهنشاهان ايران يقينا به « جاحظ » اقتدا كرده است . 2 - ابو على احمد بن محمد معروف به « ابن مسكويه » مصنف كتاب طهارة - الاعراق و تهذيب الاخلاق مستقيم و غير مستقيم در همهء نثرنويسان و شاعران اخلاقى مؤثر بوده است . شيخ اجل در باب هفتم بوستان كه دربارهء « عالم تربيت » گفتگو دارد ، آنگاه كه سخن را به پرورش كودكان و جوانان ميكشاند ، مطلب « ابن مسكويه » را كه در همين موضوع بنحو علمى و جدى كه در كتاب طهارت الاعراق آمده است ، منظور نظر دارد . 3 - قرن پنجم هجرى ، زمان جلوهء نوع خاصى از ادب به نام سير الملوك و نصيحة الملوك و كتبى از اين دست در نثر فارسى و عربى است و ميدانيم كه متن پهلوى كتاب خداىنامه در دسترس ادباى قرن دوم و سوم هجرى بوده و دست بدست مىگشته و همان كتاب خداىنامه ، شالودهيى براى شاهنامه - نويسى شده و بقرارى كه حكيم ابو القاسم فردوسى در سرآغاز داستان منيژه و بيژن متذكر است همسر مهربان و ادبدان او قصهها را از متون پهلوى بر استاد ميخواند و استاد آن داستانها را برشتهء نظم مىكشيده است . از جانب ديگر قسمتى از مطالب خداينامه در كتابهايى نظير « التاج » وارد گرديده است . در خلال قصههاى شاهنامه از زبان پادشاهان و موبدان و دستوران ، اندرزهايى دربارهء كشورگشايى و كشوردارى به چشم مىخورد . اما كتابى مستقل در اينگونه موضوعات ، تا قرن پنجم هجرى در دست نيست و سدهء پنجم زمان ظهور اينگونه كتابهاست . الف - سياستنامه يا سير الملوك به فارسى منسوب به خواجه نظام الملك . ب - سراج الملوك به عربى تأليف ابو بكر محمد بن الوليد معروف به « ابن ابى وندقه » متولد چهارصد و پنجاه هجرى و متوفى در پانصد و بيست هجرى كه به امير الجيش مأمون بن بطائحى تقديم داشته و خلال شصت و چهار باب دربارهء همهء موضوعات مرتبط با سياست دينى آن روز در اين كتاب گفتگو كرده است و اين كتاب پرارج در اسكندريه و بلاد مغرب شهرتى داشته و ظن قوى