بديع الزمان فروزانفر

318

شرح مثنوى شريف ( فارسى )

مىكنند كه بتدريج بعمق مىگرايد و سرازير مىشود و دلوى بزرگ بر چرخ مىبندند با ريسمانى بلند كه يك سر آن در دلو بسته است و سر ديگر آن بر گردن گاوى استوار است و چون گاو از سرازيرى به بالا مىآيد دلو بچاه فرو مىرود و چون گاو بسوى سرازيرى مىرود آن دلو از چاه بيرون كشيده مىشود و آب در حوض خردى كه در زير چرخ كنده‌اند فرو مىريزد و بسوى اصطخر جارى مىگردد . دوم آن كه دو چاه مىكنند كه از زير زمين و از سطح آب بيك ديگر پيوسته است و بر روى اين دو چاه چرخى نصب مىكنند كه كوزه‌هاى بسيار با ريسمان بهم پيوسته بر روى آن قرار دارد و اين ريسمان از هر دو چاه مىگذرد و در درون آن چرخ استوانه‌اى چوبين است كه بر سر آن چرخى است با پره‌هاى چوبين و آن پره‌ها در چرخى كه در استوانه‌ى ديگر است كه آن را بنحو عمودى نصب مىكنند قرار داد و بر عمود اين چرخ چوبى است كه به صورت افقى نصب مىشود و سر آن را به گردن گاو مىبندند و بر روى اين چرخها و گرداگرد آن گنبدى است كه گاو از داخل بر گرد آن در حركت است و بدين طريق چرخ عمودى مىگردد و چرخ اولين را در حركت مىآرد و در نتيجه استوانه‌اى كه چرخ با كوزه‌ها بر آن قرار دارد در حركت مىآيد و كوزه‌ها در يكى از آن دو چاه تهى و نگون سرازير مىشود و از چاه ديگر پر آب و سر بالا كشيده مىشود و وقتى به بالاى چرخ رسيد آب در حوضى خرد كه زير چرخ است مىريزد و از آن جا در اصطخر جارى مىگردد . دولاب خواه به شكل نخستين و خواه به صورت دومين بهنگام حركت آوازى دارد كه از چرخ بر مىخيزد و پيرامون آن هميشه تر است و از اين رو مولانا آن را نالان و چشم تر گفته است . صحن : فضاى درون خانه ، ساحت درون منزل . خضر : جمع خضرت بمعنى سبزى . اشك خواهى رحم كن بر اشك بار * رحم خواهى بر ضعيفان رحم آر