عصمت عليهم السّلام وارد است كه : رؤياى صادقه ، يك جزء از هفتاد جزء نبوتست و نيز وارد است « 1 » كه « علماء امتى كانبياء بنى اسرائيل » . « 2 » و امّا اينكه امام صادق عليه السّلام فرمود : قصد كن به خواب تخفيف بر ملائكه را ، يعنى ملائكه كه كاتبين اعمال خير و شر تواند . و نيز تخفيف بر نفس را به سبب عزل او از شهوات ، زيرا ملائكه مىنويسند آنچه ظاهرا از انسان سر مىزند از كردار و گفتار خير و شر . امّا اعمال قلبيه باطنيه را ربطى با ملائكه نيست و غير از حق تعالى ، احدى از آن اطلاع ندارد . نه ملائكه و نه شياطين را در قلب انسانى راه است . « 3 » و باز امام عليه السّلام مىفرمايد : و خبرت و معرفت پيدا كن بر عجز و ضعف خود و عدم قدرت بر حركات و سكنات ، مگر به حكم خداوند و تقدير او ، يعنى به‌واسطه خواب پى ببر . زيرا نوم چنان كه مذكور شد نه به اختيار عبد است بلكه از راه اضطرار است . و اين خود روشن دليلى است بر وجود قادرى مختار كه تربيت كننده و فرمانروا بر عبيد است ، تا به عبوديت خود پى بريم و به لوازم آن عمل كنيم . و مىفرمايد : خواب برادر مرگ است پس دليل كن نوم را بر مرگ ، فرقى كه هست در موت برگشت به زندگانى و انتباه به جهت اصلاح مافات نيست ولى در نوم رجوع و انتباه هست ، اگر كسى متنبه شود و اصلاح مافات نمايد . « 4 » بدانكه قادر حكيم در نوم علاماتى چند از موت قرار داده و در انتباه بعد از نوم نيز علاماتى چند بر يوم حسرت و قيام مقرر داشته تا آنكه انسان عاقل استدلال نمايد از نوم و يقظه بر موت و حشر و قيامت خود . زيرا كه در موت تمام قواى بدنيه از عمل خود معزول شوند و در يوم حشر كه زنده گردند نيز بر سر كار و عمل آيند ، همچنين در نوم قواى ظاهريه بدنيه از كار باز ايستند و در حال بيدارى باز بر سر كار آيند ؛ پس نوم برادر موت است و يقظه برادر حشر . و ديگر آنكه در حالت نوم تمام اعمال و اخلاق و عقايد براى مؤمن صاحب صفا به صور ملائمه يا مولمه كه مناسب با آنها باشد در لوح نفس جلوه‌گر مىشود ، همچنين در موت و برزخ ، تمام افعال و اخلاق و عقايد به‌صورت مناسبه مجسّم مىشود . چنان كه وارد است در بدايت خلقت ، عالم رؤيا به جهة افراد انسانى در منام نبود تا اينكه در زمان يكى از انبياء هر قدر دعوت مىكرد امت خود را به دين الهى و

--> ( 1 ) . بحار الانوار 58 / 167 . ( 2 ) . بحار الانوار 2 / 22 باب 8 ثواب هدايت و تعليم . ( 3 ) . بحار الانوار 73 / 189 باب 43 انواع النوم . ( 4 ) . همان .