بحرى است زلال ، صافى از كدورات جسمانيّه و ظلمات و نقايص مادّهء هيولانيّه كه مأخوذ است از بحار انوار الهيّه ، و عذب و گواراست در مذاق نفوس انسانيّه . و ماء جهل ، مائى است كدر ظلمانى كه مأخوذ است از بحر اجاج ظلمانى عالم طبيعت و مادّه ؛ زيرا كه در مذاق نفوس انسانيّه ، تلخ و بدطعم است ، و در مشام عقول انسانيّه ، « كريهة الرّائحة » « 3 » مىباشد ؛ و عفونت اهل كفر و جهل به اين سبب است ، و ارباب كشف و شهود ، روايح عفنهء كفر و شرك خفى و جلى را به شامّهء قلب ، استشمام مىنمايند اشدّ از روايح كثافات جسمانيّه . پس چنان‌كه عقل ، يك درجه است از درجات عاليهء نفس ناطقهء انسانيّه ، و منوّر است به انوار الهيّه و علوم تامّهء كماليّه ، همچنين جهل ، يك مرتبه از مراتب سافلهء نفس ناطقهء انسانيّه است كه مظلم است به ظلمات طبيعيّه و نقايص مادّهء هيولانيّه . پس عقل ، جوهرى است نورانى در انسان ، به سبب اتّصال به عالم نور و تجرّد ، و جهل ، جوهرى است ظلمانى ، به سبب اتّصال به عالم مادّه و غسق و ظلمت . و هرگاه توجّه نمايد نفس ناطقهء انسانيّه به عالم انوار الهيّه كه عالم عقول و ارواح كلّيّهء مجرّده است ، اكتساب مىنمايد نور و علم و صفاء و بهاء را و قوّت مىيابد عقل انسانى . و هرگاه توجّه نمايد نفس انسانيّه به عالم طبيعت و مادّه و هواهاى شهوانيّهء بدنيّه ، كسب مىنمايد كدورت و غسق و ظلمت را و قوّت مىگيرد جهل انسانى . لهذا حضرت امام - عليه الصّلاة و السّلام - مىفرمايد : جهل ، صورتى است مركّب شده در انسان كه اقبال آن ، ظلمت است ، و ادبار آن ، نور است ؛ زيرا كه اقبال آن ، دليل است بر غلبهء هواهاى طبيعيّه بر نفس انسان و آن ، موجب

--> ( 3 ) - بدبو