علم ما لا يعلم » « 52 » ، و مادام كه تزكيه و تصفيهء ظاهر و باطن حاصل نيايد ، حقيقت علم در باطن انسان ظاهر نگردد ، كه : يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ « 53 » . و علم را نيز مراتب بسيار است ؛ اوّل : علم شرعى كه حاصل مىشود به استفاضه و تواتر . و ثانى : علم عقلى كه حاصل مىشود به برهان و استدلال . سيم : علم طريقت است ، كه : أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً « 54 » ؛ و حاصل مىشود از رعايت و مراقبت ظاهر و باطن ، چون علوم توكّل و تفويض و تسليم و نظاير اين‌ها . چهارم : علم آفات نفس و رذائل آن ، و علم كمالات و فضائل آن ، و علم تزكيه و تحليهء آنكه : قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها « 55 » . پنجم : علم يقين ، و معرفت آداب حضرت عزّت ، و سلوك به سوى اوست ، كه : وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ « 56 » . ششم :

--> ( 52 ) - آن‌كس كه به آنچه مىداند عمل كند ، خداى تعالى آنچه را كه نمىداند به او افاضه فرمايد : « حلية الاولياء » 10 : 15 ، « احياء العلوم » 1 : 77 ، « المحجّة البيضاء » 1 : 148 ( 53 ) - به مجلّد اوّل ، مقدّمهء شارح ، صفحهء 20 و نيز منهج اوّل ، صفحات 52 و 85 رجوع گردد . ( 54 ) - . . . و اينكه بر طريقهء ايمان ، استوار باشند ، هرآينه ايشان را ( از چشمه‌سار ولايت ) آب فراوان مىنوشانيم : سورهء 72 آيهء 16 ( 55 ) - همانا رستگار شد آن‌كس كه نفس خويش تزكيه و پاك نمود ، و بىشكّ ، نوميد و ناكام گشت آن‌كس كه با اعمال زشت ، آن را پست و آلوده ساخت : سورهء 91 آيهء 9 و 10 ( 56 ) - و عبادت كن پروردگار خويش را تا آنگاه كه يقين تو را دريابد : سورهء 15 آيهء 99 : اگرچه عموم مفسّران يقين را در اين آيه مرگ دانسته‌اند ، و دوام عبادت را تا وقوع مرگ بر عهدهء مؤمن لازم شمرده‌اند ؛ امّا اهل معرفت و تحقيق كه معارف قرآنى را از جنبه‌هاى تأويلى آيات استخراج ، و در راه اكمال سالكان طريق معرفت به كار برده‌اند ، از اينكه در اين آيه ، وقوع موت به لفظ يقين آمده است ، چنين استنباط نموده‌اند كه چون وقوع موت ، عالىترين و كاملترين مراتب تحقّق يقين براى انسان است ؛ لذا حضرت حقّ ، موت را به لفظ يقين القاء فرموده ، تا مؤمن موقن دريابد كه تحقّق به نهايت مراتب يقين كه حقّ اليقين است ، جز به وقوع موت حاصل نتواند شد . و چون با موت طبيعى ، رشتهء حيات طبيعى نيز منقطع مىشود ، بنابراين ، براى تحقّق به مرتبهء حقّ اليقين ، به ناچار مىبايد از -