نامند ، عرضى است عريض و وسعتى است بىنهايت ، و جميع افعال و احوالات و نيّات و صفات انسانيّه ، در اين عالم مصوّر مىشوند به صور مناسبهء با خود ، كه : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ « 23 » . و صفات نفسانيّهء ممدوحه و مذمومه نيز هريك ممثّل مىشوند به صور ملايمهء حسنه يا غير ملايمهء كريهه ؛ و صورت صفت ذميمه « 24 » يا حميده را در عالم نفس ، خلق - به ضمّ خاء - خوانند ؛ زيرا كه اگرچه مجرّد از مادّه و غايب از نظر عين است ، امّا چون صاحب قدر و اندازه و مشاهد « 25 » است به بصيرت قلب ، آن را خلق گويند ؛ پس عالم نفس نيز داخل در عالم خلق است به اين اعتبار . و هريك از صفات حسنه و قبيحه را با صورتى از حيوانات و موجودات مناسبتى است ، و لهذا ممثّل مىشود اين صفت به آن صورت ؛ امّا صفات مذمومه ، چون شهوت با خوك ، و غضب با سگ ، و اذيّت با عقرب و مار و افعى و اژدها - به حسب شدّت و ضعف آن - ، و حسد با زنبور ، و حرص با گاو ، و حيله با روباه و موش ، و شيطنت با « شيطان » ؛ امّا صفات حميده ، چون حضور قلب و سخاوت و حلم و تواضع و عفو و صدق و قناعت و زهد و صبر و ورع و حياء و امثال آنها هريك مناسبت دارند با صورتى از صور بهيّهء « 26 » بهشتيّه از قبيل حور و غلمان و جواهرات و لئالى و قصور و انهار خمر و عسل و لبن و طيور خوش‌الحان و اصوات حسنه و عطريّات و مأكولات و امتعه و اقمشه « 27 » و روح و ريحان و

--> ( 23 ) - به منهج اوّل ، صفحات 63 - 64 و 539 رجوع شود . ( 24 ) - نكوهيده و زشت ( 25 ) - ديده شده ( 26 ) - روشن و تابان ، خوب ( 27 ) - پارچه‌ها ، جامه‌ها