است ؛ نور خوف ، و نور رجاء ، كه اگر وزن كرده شود ، زياده نمىشود يكى از آن دو بر ديگرى ؛ زيرا كه حضرت رسول ص فرمود : قسم به آن كسى كه نفس محمّد ص در دست قدرت اوست كه نيست بعد از دنيا ، خانه مگر جنّت و نار . پس چنان‌كه عبد ، اميدوار است به رحمت الهى جنّت را ، همچنين بايد خائف باشد سخط او را از نار ، و خوف با رجاء يكسان باشد در قلب و نفس . و از بيانات مسطوره ، منشرح مىشود كلمات حضرت امام ص كه مىفرمايد : خوف ، نگاهبان دل است ، كه مايل نشود به مشتهيات نفسانيّه و منهيّات الهيّه ، به ملاحظهء سعهء رحمت حقّ تعالى و آيات مغفرت او ؛ و رجاء ، شفيع نفس است ، كه مأيوس نگردد در ملاحظهء آيات عقاب الهى ، از رحمت واسعهء او . پس خوف و رجاء ، موجب دفع غرور و امنيّت و يأس و قنوطند . و معرفت ، باعث خوف است ، كه : إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ « 52 » ، و : « من ذا يعلم قدرتك فلا يخافك ؟ » « 53 » . و ليكن ، چنان‌كه درجات معرفت مختلف است ، درجات خوف نيز مختلف است چنان‌كه گذشت . و خوف و رجاء ، دو بال ايمانند كه طيران مىكند عبد محقّق به اين دو ، به سوى رضوان حقّ تعالى ؛ چنان‌كه ذكر شد كه خوف و رجا در نفس و عقل ، باعث سيران است در طريق الهى ، و در قلب ، چون نتيجهء ايمان كامل و معرفتند ، باعث طيران قلبند از حضيض نفسانيّت به اوج رضوان حقّ تعالى ، و نيز دو چشم عقلند كه نظر مىكند به اين دو ، به سوى وعد ثواب و وعيد عقاب الهى ؛ يعنى خوف و رجاء را در هر مرتبه از مراتب قلب و عقل و نفس ، ثمرى است ؛ و

--> ( 52 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 11 و منهج حاضر ، صفحهء 16 رجوع شود . ( 53 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 74 سطر 5 و منهج حاضر ، صفحهء 95 سطر 6 رجوع شود .