است نفس هم معين ابليس است . اوّل بجز استعاذه و پناه بردن به خداوند چاره نيست ؛ زيرا كه كلبى است بر درگاه حقّ تعالى ، و از « كلب عقور » « 218 » بجز پناه به ربّ غفور كه صاحب اوست نجات نيست . و خداوند ، او را آلت ابتلا و امتحان و خلوص عباد خود فرموده تا مجاهدين و صابرين از بطّالين « 219 » امتياز يابند ؛ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ « 220 » . و طريقهء جهاد با ابليس اعراض كردن از اوست و گوش ندادن به دعوت او و دانستن و شناختن مكايد و حبايل او را و مداومت كردن بر ذكر حقّ جلّ و علا لسانا و قلبا ؛ چنان‌كه مكايد و وساوس او سهام‌اند بر قلوب و صدور ، اذكار الهى سهام‌اند بر جنود ابليس . و از مكايد اوست دعوت كردن بر خير و اعمال صالحه تا آنكه باز دارد انسان را از اعمالى كه افضل از آنهاست ؛ چنان كه امر مىكند به عبادت و اكثار آنها و منظورش آنست كه اندازد انسان را در عجب و صفات ذميمه ؛ زيرا كه وفا نمىكند خيريّت اعمال و طاعات بدنيّه با شرّيّت عجب به آنها ؛ چنان‌كه خود ابليس را هشتاد هزارساله عبادات وفا به صفت كبر و عجب او نكرد و آخر ، اين دو صفت او را مطرود و ملعون حقّ جلّ و علا كردند . لهذا فرق ميان لمّه « 221 » و وساوس شيطانى و لمّه و الهامات ملكى قدرى دشوار است ؛ اوّل : مىبايد تفرقه « 222 » كرد ميان خاطر خير و خاطر شرّ ، و

--> ( 218 ) - سگ درنده ( 219 ) - بيكارگان ( 220 ) - آيا پنداشته‌ايد كه به بهشت ( قرب حقّ ) درآئيد ( بىآنكه آزموده شويد ؟ نه ، اين نتواند بود ) تا از ميانهء شما خدا كوشا و شكيبا را باز نمايد : سورهء 3 آيهء 142 ( 221 ) - مسّ و تماسّ است چه از ملك باشد يا شيطان امّا غالبا تماسّ شيطان مراد است و آن القاء خاطره است اگر شيطان باشد به بدى و اگر ملك باشد به خوبى چنانچه در متن آمده است . ( 222 ) - در اينجا مقصود تمييز و تشخيص است يعنى فرق گذاشتن ميانه دو يا چند چيز .