حقّ تعالى سنّت خود را در وسط مناسك و طاعات در اعمال حجّ به ترتيبى كه شريعت قرار داده مگر از براى استعداد و اشاره بسوى موت و قبر و بعثت از قبر و قيامت ، و بيان فضل سبقت‌گيرندگان در دخول جنّت از اهل جنّت و دخول در نار از براى اهل نار به مشاهدهء مناسك و اعمال حجّ از اوّل آن تا آخر آن از براى صاحبان عقول و فهم . شرح تفصيلى بدان به درستى كه حقّ تعالى بناى اسلام را بر پنج عمل قرار فرموده كه متعلّق است به ظاهر انسان ، و نعمت ظاهرى است ؛ اوّل : صلاة ، دوم : زكات ، سيم : صوم ، چهارم : حجّ ، پنجم : جهاد . و ايمان متعلّق بقلب است و نعمت باطنى است كه : وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً « 9 » . و « اسلام » كه مبنى بر اعمال خمسهء مسطوره است اگرچه متعلّق است به ظاهر انسان امّا عمل به آن باتيان كردن به اعمال خمسه بر طريق صدق در متابعت حضرت شارع مقدّس كه رسول اللّه ( ص ) است مقتضى ثبوت ايمان و سلامتى قلب است از كدورات و امراض نفسانيّه . و منظور از « اسلام » و اعمال آن سلامتى و تجرّد قلب است چنان‌كه مىفرمايد : يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ . و حقايق اعمال ثلاثهء سابقه از صلاة و صوم و زكات محقّق گرديد ، و در اين باب حضرت امام ( ص ) حقيقت حجّ را كه يكى از اركان « اسلام » است به وضعى بيان مىفرمايد كه باعث سلامتى و تجريد قلب است از ما سوى اللّه ، و كمال توجّه و اقبال به حقّ تعالى است . و درجهء سلامتى و اسلام قلب ، فوق ايمان است ؛ چنان‌كه امر فرمود به

--> ( 9 ) - و كامل نمود بر شما نعمت‌هاى آشكار و پنهان را : سورهء 31 آيهء 20