يُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا . و قال الصّادق ( ص ) : قال اللّه تعالى : من ذكرنى سرّا ، ذكرته علانية » « 72 » . و از آيات و احاديث مذكوره محقّق گرديد كه ذكر قلبى افضل از ذكر زبان است ، چنان‌كه قلب ، افضل از لسان است . و اين ذكر قلبى يافت نمىشود مگر در نزد خواصّ از اهل اللّه كه ارباب قلوب‌اند . پس از آنكه بيان فرمود مراتب اذكار قلب و عقل و نفس و بدن را و فوائد و ثمرات آنها را با بواعث و اسباب آنها - بالتّمام - ، شروع نمود به بيان ذكر روح انسانى كه اجلّ از مراتب اذكار درجات انسانى است ؛ زيرا كه روح ، اجلّ است از ساير مراتب انسان ؛ پس ذكر و عمل او نيز اجلّ است از اذكار و اعمال ساير مراتب انسانيّه . و ذكر روحانى ، مشاهدهء ذكر كردن پروردگار است مر انسان را ، و ذكر سابق حقّ جلّ و علا مر انسان را به اظهار وجود و بيرون آوردن اوست از كتم عدم به عالم وجود و ظهور ؛ زيرا كه ذكر هركس درخور وجود اوست ؛ ذكر حقّ جلّ و علا مثل كلام اوست ؛ و كلام او نه به صوت و حرف است بلكه به اشراق و تجلّى است ، چنان‌كه از ابواب سابقه مبيّن شد آنكه تجلّى اوّل الهى كه رحمت واسعهء الهيّه است نفس رحمانى است ، و ارواح و عقول و نفوس را كلمات الهيّه نامند ؛ چنان‌كه حضرت رسول ( ص ) بر نور و روح خود كلمهء الهيّه اطلاق فرمود : پس روح انسانى ، خود ذكر حقّ جلّ و علاست مر انسان را . و تنزّل دادن [ حقّ

--> ( 72 ) - امير مؤمنان على عليه السّلام فرمود : آن‌كس كه خداى را به نهان ياد كند ، او خداى را بسيار ياد كرده باشد ، اهل نفاق خداى را آشكارا ياد كنند امّا در نهان از او غافل باشند چنانچه خداى تعالى فرموده است : ( در پيش چشم مردم و براى ريا و تظاهر خداى را ياد كنند ) و ذكر خداى را جز اندك ، آن هم به قصد ريا نكنند : سورهء 4 قسمتى از آيهء 142 . و امام صادق ( ع ) ( بنقل از حديث قدسى ) فرمود كه خداى تعالى فرموده است : آن‌كس كه مرا در نهان ياد كند من او را آشكارا ياد كنم .