لطيف است كه پست‌ترين غذاها كه شير خام انسانى است با غذاى تو كه خون فاسد طبيعت است مناسبت ندارد ؛ آن جنين خواهد گفت كه اگر عالم است منحصر است به عالم رحم ، و اگر غذاست هم منحصر است به خون . و اين به جهت آنست كه فاقد است آلات ادراكيّه‌اى را كه به واسطهء آن تواند محسوسات عالم كون را ادراك نمايد . بعد از آنكه از رحم متولّد شد و حواسّ ظاهريّهء او قوّت گرفت آن وقت اقرار مىكند به آنچه سابقا مىشنيد از وسعت و وفور نعمت اين عالم . اين است كه انسان هم قبل از تزكيهء نفس و تصفيهء قلب و باز شدن چشم بصيرت قلبى و سمع قلب و شمّ « 233 » قلبى و لسان قلب هر قدر انبياء و اولياء عليهم السّلام تعريف از عالم آخرت و قلب نمايند از وسعت و لطافت و نعمت آن ، اهل صورت تصوّر آن را نتوانند كرد ؛ زيرا كه در حجب نفسانيّه باقى مانده‌اند و مدارك ملكوتيّهء ايشان محجوب است به حجابهاى هوا و هوس طبيعى لهذا ادراك مغيّبات « 234 » و عالم قلب و آخرت و جنّت و نار را نمىتوانند كرد : كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ « 235 » . پس از تزكيه و تصفيه و رياضات و مجاهدات كه مدارك قلبش از تحت حجب ظلمانيّهء نفس و طبيعت بيرون آمد ؛ آن وقت تصديق مىكند بر وعد و وعيدهاى اخروى كه بر السنهء انبياء و اولياء عليهم السّلام وارد است و اقرار به قصور عقل و فهم خود مىكند : كما قال امير المؤمنين عليه السّلام من قول عيسى بن مريم : لن يلج ملكوت السّماوات و الارض من لم يولد مرّتين ؛ يعنى [ امير المؤمنين علىّ

--> ( 233 ) - بويائى ( 234 ) - نهانيها ( 235 ) - . . . نه ، چه اگر يقين مىدانستند هرآينه به ديدهء عقل ( شعله‌هاى هولناك ) دوزخ را مىنگريستند و پس از آن با ديده عين اليقين ( يعنى با ديده دل ) : سورهء 102 آيهء 5 و 6 و 7