مقام توبه پايان نمىيابد مگر با رسيدن به توبه از هرچه غير خداست ؛ و سپس مشاهدهء ضعف و نقصان آن توبه ، و آنگاه توبه كردن از مشاهدهء آن نقصان . [ توبه از ما سوى اللّه ، تنها در مقام فنا رخ مىدهد . و نقصان اين توبه آن است كه بنده خود را تائب ببيند . يعنى توجه كند به اينكه اوست كه از ما سوى اللّه توبه كرده است . و اين در واقع ظهور انيّت بنده است ، و علت و نقص توبه از ما سوى اللّه مىباشد . و آنگاه بايد بنده اين نقصان را ببيند ، نه آنكه با غفلت از كنار آن بگذرد . و سپس از همان ديدن نيز توبه كند كه آن ، خود گناه ديگرى است . و اين تنها در صورتى است كه در مقام تمكين به حق قرار گيرد و توبهء خود را بالحق ببيند ، كه در اين صورت او نه بيننده است و نه توبه كننده . ] باب سوم : محاسبه قال اللّه عزّ و جلّ : « اتّقوا اللّه و لتنظر نفس ما قدّمت لغد . » و إنّما يسلك طريق المحاسبة بعد العزيمة على عقد التوبة . و العزيمة « 1 » لها ثلاثة أركان : أحدها أن تقيس بين نعمته و جنايتك . و هذا يشقّ على من ليس له ثلاثة أشياء : نور الحكمة ، و سوء الظنّ بالنفس ، و تمييز النعمة من الفتنة . و الثانى تمييز ما للحق « 2 » عمّا لك أو منك ؛ فتعلم أنّ الجناية عليك حجّة ، و الطاعة عليك منّة ، و الحكم عليك حجّة ، ما هو « 3 » لك معذرة . و الثالث أن تعرف أنّ كلّ طاعة رضيتها منك فهى عليك ، و كلّ معصية عيّرت بها أخاك فهى إليك ، و لا تضع « 4 » ميزان وقتك من يديك . خداوند عزّ و جلّ مىفرمايد : « از خدا پروا كنيد ، و هركس بنگرد براى فردا از

--> ( 1 ) - م خ ، ب خ ، د : المحاسبة . ( 2 ) - ك + : عليك . ( 3 ) - ك : هى . ( 4 ) - ك : فلا تضع .