باب دوم : عزم قال اللّه عزّ و جلّ : « فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ . » العزم تحقيق القصد طوعا أو كرها . خداوند عزّ و جلّ مىفرمايد : « پس هنگامى كه عزم كردى [ و تصميم گرفتى ، قاطع باش و ] بر خدا توكّل كن . » « 1 » عزم عبارت است از آنكه بنده ، از روى ميل يا از روى كراهت ، قصد خود را تحقق بخشد . [ چون قصد همان نيّت است و عزم ، نقطهء آغاز فعل است و به واسطهء آن ، قصد تحقق مىيابد . اما اينكه شيخ جليل گفت : « طوعا او كرها » از روى ميل يا از روى كراهت ، ظاهر كلام ، صحيح به نظر نمىرسد ؛ زيرا كسى كه مكره است ، قصدى ندارد و دارندهء قصد و نيت ، قطعا ميل و گرايش به مقصود خود دارد . اما در توجيه كلام شيخ جليل مىتوان گفت : مراد از « كره » كراهت نفس است ، به اين صورت كه داعى حق ، دل بنده را به سوى خود كشاند و او ، از روى ميل و رغبت ، بدان پاسخ دهد و با قصد و عمد ، به سوى آن جذب شود ، ولى در عين حال در اثر عدم اطمينان كامل و عدم تمرين در همراهى و هماهنگى نفس با دل ، در نفس كراهت و ناخشنوديى باقى مىماند ؛ و ازاين‌رو ، با كراهت از آن پيروى مىكند . ] و هو على ثلاث درجات : الدرجة الأولى إباء الحال على العلم ، بشيم برق الكشف ، و استدامة نور الأنس ، و الإجابة لإماتة الهوى . عزم بر سه درجه است : درجهء نخست ، آن است كه حال بنده ، با نگريستن [ و انتظار ] برق كشف و طلب دوام نور أنس و پاسخ مثبت دادن به ميراندن هوا ، از [ طاعت و پيروى ] علم

--> ( 1 ) - 3 / 159 .