عالم نجات دادى و به چه وسيله خود را از حضيض تقليد به اوج تحقيق كشيدى ؟ و بالاخره از آن همه تحقيق به چه نتيجه‌اى رسيدى و چه حاصلى از كار خود بردى ؟ - نخستين بار از فن كلام چه سود برگرفتى ؟ و دوم مرحله از طريق تعليميه ( باطنيه ) كه در درك حقايق جمودى بر تقليد امام ناطق دارند چه فهميدى ؟ و سوم بار مقام فلسفه و تفلسف را كه بدان رسيده بودى چرا از نظر افكندى و آن را بدور انداختى ؟ و آخر كار چرا رشتهء تصوف را پسنديدى و آن را از همه أهواء و عقايد برگزيدى ؟ - از حقايق آراء و عقايد مختلفى كه بشر بدانها پايبند است چه دريافتى ؟ بر اثر پژوهش در حقايق مذاهب چه نوع مطالبى بر تو كشف شد ؟ - چه شد كه با آن همه طالبان علم و مستفيدان كه در بغداد داشتى از كار تدريس و نشر علوم و معارف سر باززدى ؟ و نيز پس از آنكه مدتها دست از تعليم و تدريس برداشته بودى چه شد كه دوباره به نيشابور بازگشتى و به تدريس نشستى ؟ [ 1 ] خلاصهء پاسخهاى غزالى به اين پرسشها : اختلاف مردم در اديان و علل اختلاف امم و اقوام عالم در مذاهب - با آن همه تفاوت و تباينى كه ميان طرق و مسالك آنها وجود دارد - دريايى است ژرف و بىپايان كه جويندگان بسيار در آن غرق شده‌اند و كمتر كسى از آن جان به سلامت مىبرد .

--> [ 1 ] ترتيب سؤالها ، مراحل سير و سلوك و تحولات غزالى را نشان مىدهد و معلوم مىسازد كه غزالى نخست مردى متكلم بوده و آخر كار صوفى شده و در اين ميانه مراحل تعليميّه و فيلسوفان را پيموده است . ( همائى )