دينى شهريه بده روزگار خود درآيند ، و آنان از راه ناچارى پيشنهاد وى را مىپذيرند . اين سخن أبو حامد محمد غزالى كه براى غير خداى علم آموختم ، ولى علم جز خداى را نپذيرفت ، مىتواند مؤيد اين حقيقت باشد . راه يافتن به مدرسه ( 463 ه ق 1070 م ) اين تاريخ نيز تقريبى است ، يعنى ممكن است يكى دو سال پيش از اين در شمار طلاب جيره‌خوار مدرسه جاى گرفته باشد . زيرا خودش در نامه‌اى كه به پادشاه سلجوقى مىنويسد از اين راز چنين پرده برمىگيرد : بدان كه اين داعى پنجاه و سه سال عمر بگذاشت ، چهل سال در درياى علوم دين غواصى كرد تا به جايى رسيد كه سخن وى از اندازهء فهم بيشتر اهل روزگار درگذشت . بيست سال در ايام سلطان شهيد ( ملكشاه ) روزگار گذاشت و از وى به اصفهان و بغداد اقبالها ديد . و چند بار ميان سلطان و امير المؤمنين ، رسول بود ، در كارهاى بزرگ . . . « 1 » اگر اين گفتهء غزّالى را كه « چهل سال در درياى علوم دين غواصى كردم » بپذيريم ، تاريخ راه يافتن او به جرگهء علماى دين به روزگار سيزده سالگى وى مسلّم مىشود . يعنى در اين هنگام مقدمات كار دانش‌اندوزى را فرا گرفته بوده است . پس از آنكه در مدرسهء دينى از حد اقل نيازمنديهاى زندگى برخوردار شد ، با خاطر آسوده و اميد فراوان ، دل به كتاب سپرد و گوش به سخن استاد فرا داد تا هنگامى كه براى آموختن علم فقه آمادگى پيدا كرد و توانست در رديف شاگردان خوب نخستين استادش ، احمد بن محمد اردكانى ، جاى گيرد . نخستين دورهء طلبگى غزّالى را در طوس - بر اساس برخى قراين - مىتوان حدود پنج سال حدس زد ، يعنى هنگامى كه وى از شهر طوس رهسپار جرجان [ 2 ] شد تا از محضر دومين استادش ، ابو القاسم اسماعيلى جرجانى ، بهره‌ور

--> ( 1 ) غزالى : « مكاتيب فارسى » ، تصحيح عباس اقبال آشتيانى ، ص 4 . [ 2 ] جرجان ( گرگان ) شهرستانى بوده است واقع در حدود گنبد قابوس امروز .