نيست كه جايز باشد ، اما اگر دفاع كرد و بعداً ديد كه مهاجم صادق بوده ، ضامن ضرر و زيان است . مسأله 19 - دفاع مقابل محارب و مانند آن جايز است با مراعات ترتيب آنچه قبل از اين گفته شد در صورت امكان ؛ البته ، در صورتى كه وى به او حمله نمايد ، اما اگر در حال اعراض و برگشت باشد اضرار به او جايز نيست و واجب است كه دست از او بردارد در صورتى كه ضررى به او برساند ضامن است . مسأله 20 - اگر مدافع ، علم و اطمينان آن داشته باشد كه عقب نشينى و روى گرداندن مهاجم به خاطر اين است كه تجهيز نيرو نمايد ، دفاع مقابل او جايز است ، ولى اگر بعداً بفهمد كه اشتباه كرده است ، ضامن است . مسأله 21 - اگر ظنّ و يا احتمالِ عقلانى بدهد كه عقب نشينى او به خاطر اين است كه تجهيز نيرو نمايد و از جان و ناموس و آبروى خود بترسد كه مهلت دادن به دشمن باعث نيرو گرفتن او مىگردد و بر خودش غلبه مىكند ، ظاهراً با رعايت ترتيب دفاع جايز است . و اگر اشتباه كرده باشد ضامن آنچه انجام داده است مىباشد ، و اگر ترس از مال باشد احتياط در ترك دفاع است به خصوص زمانى كه منجر به قتل و يا جراحت مىگردد . مسأله 22 - اگر مدافع محارب و دزد را دستگير نمايد و يا با ضربه‌اى او را ناتوان سازد ، اضرار به او و ضرب و جرح و قتل او جايز نيست ، و اگر چنين شود ضامن است . مسأله 23 - اگر دفع مهاجم ممكن نباشد و ترس از جان خود و يا آبرو و ناموس داشته باشد ، مدافع مىتواند از ديگرى كمك بگيرد حتى اگر ظالم يا كافر باشد ؛ اين كار در حفظ مال هم جايز است . مسأله 24 - اگر مدافع بداند كه جائرى كه به او متوسّل مىشود در دفاع از حدود لازم تعدّى مىكند ، توسّل به او جايز بلكه واجب است . و در صورت وجود شرايط لازم واجب است او را از تعدى نهى نمود ، پس اگر او از ميزان لازم تعدى كرد ، جائر ضامن است . بلكه اگر دفع مهاجم با توسل به ديگرى امكان داشته باشد توسل به جائر و ظالم جايز نيست . مسأله 25 - اگر دزد را بزند مثلًا در حال نزديك شدن به او عضوى از او را قطع كند ، در صورتى كه دفاع با آن ميسّر شده مدافع ضامن نيست ، حتى اگر اين زخم موجب قتل او گردد . ولى اگر در حال فرار او را بزند و زخمىنمايد يا عضوى از او را قطع كند و يا بكشد ، ضامن است ، پس در حال فرار بايد او را رها كند . مسأله 26 - اگر مدافع يك دست مهاجم را در حال حمله قطع نمايد و ديگر دستش را در حال فرار ، و هر دو دست التيام پيدا كند ، مهاجم حقّ قصاص را به جهت ضربه دست دوم را از ضارب پيدا مىكند ؛ ولى اگر دست دوم درمان شد ، مهاجم حق قصاص به خاطر