خوارزمشاهيان از فرغانه تا درياچه آرال گسترش داشت و كرانهء خاورى رود سيحون داخل حيطهء حكومت آنها بود . حتى در عمان به نام خوارزمشاه خطبه خوانده مىشد . خوارزمشاه در سال 1194 م وقتى از دشمنش ، عثمان ، حاكم سمرقند ، آسوده شد ، پايتختش را سمرقند قرار داد . « 1 » چون خوارزمشاه به اين حد از قدرت و سلطه رسيد ، به طمع افتاد كه آن نفوذ و تحكمى كه سلاجقه و قبل

--> ( 1 ) - بارتولد در كتابش موسوم به « تركستان » چنين مىگويد - كه گفتار صحيحى هم هست - « كتابهاى تاريخى كه دربارهء پادشاهيهاى غور و شاهان خوارزم نگاشته شده ، به دست ما نرسيده است . از اين روى شناخت ما از اين دو حكومت به تاريخهاى نقلى قرن سيزدهم بر مىگردد . . . در مورد تاريخ شاهان خوارزم بايستى بگوييم كه اين موضوع بخش عظيمى از تاريخ جهانگشاى جوينى كه ظاهرا در اين زمينه تنها منبع اثر مير خواند و مورخان ايرانى قبل از اوست ، تشكيل مىدهد . هريك از جوينى و ابن اثير در آنچه مربوط به شاهان خوارزم است ، به كتابى تحت عنوان « مشارب التجارب و غوارب الغرائب » اثر ابو الحسن على بن زيد بيهقى ، اعتماد كرده‌اند . طبق گفتهء جوينى اين كتاب به مثابه تكملهء كتاب « التجارب الامم » اثر مسكويه متوفى 421 ه ( 1030 م ) مىباشد . جوينى همچنين از « جامع العلوم » اثر فخر الدين رازى متوفى 606 ه ( 1210 م ) كه به خاطر خوارزم شاه تكش ، تأليف كرده است ، مطالبى نقل مىكند . اما دربارهء تاريخ قديم خوارزم ، كتاب بزرگى متشكل از 80 جزء وجود دارد ، اثر ابى محمد محمود عباسى خوارزمى ، متوفى 568 ه ( 1172 م ) كه در آن به خوارزم و اهل آن پرداخته است . ذهبى در قرن چهاردهم اين كتاب را تلخيص كرده است . در مورد شاهان خوارزم ، حاجى خليفه به كتابى از سيد صدر الدين ، تحت عنوان « تاريخ خوارزمشاهى » اشاره مىكند . در مورد تاريخ دورهء خوارزمشاهيان منبعى مهم وجود دارد در قالب دو مجموعه از نامه‌هاى رسمى كه مجموعهء اوّل آن عنوانى ندارد و نسخه خطى منحصر به فرد آن سابقا در بخش تحقيقات زبانهاى شرقى وابسته به وزارت خارجهء روسيه موجود بود . اكثر قريب به اتفاق نامه‌هاى اين مجموعه به قلم منتجب الدين بديع ، كاتب سلطان سنجر است . در ميان اين نامه‌ها ، نامهء بسيار جالبى وجود دارد كه خوارزمشاه آن را به همراه ايل ارسلان براى خليفهء عباسى مىفرستند و نوشتهء شاعر و طواط متوفى 578 ه ( 1182 م ) بوده است . مجموعهء دوم ، كه « التوسل الى الترسل » نام دارد ، نوشتهء بهاء الدين محمد بن مؤيد بغدادى است كه در خدمت خوارزمشاه تكش بوده است . محمد بن نجيب بكران دربارهء خوارزمشاه محمد ( 1200 - 1220 م ) كتابى نوشته است به زبان فارسى تحت عنوان « جهان‌نامه » . تا آن‌جا كه اطلاع داريم ، از اين اثر فقط دو نسخهء خطى وجود دارد . اين كتاب داراى اطلاعات جالبى دربارهء جغرافياى « ماوراء النهر » و « قراختاى » مىباشد .