الممالك » در مورد اين سرزمين مطلبى مىنويسد كه مضمونش چنين است : « شهرهاى ديگر خوارزم عبارتند از : درغان ، هزار اسب ، خيوه ، خشميش ، اردخشميش ، سافردز و گرگانج « 1 » . مركز اين نواحى ، ايالتى به نام « كاث » بوده كه در آن قلعه‌اى قديمى قرار داشته است . در پشت اين قلعه ، مسجد جامع و مقابل آن قصر خوارزمشاه و در كنار آن زندانى قرار داشته كه وقتى در اثر طغيان رود و جارى شدن سيل و رسيدن آن به قلعه ، بيم آن مىرفت كه سيل به اطراف قلعه نيز سرايت كند ، مردم اين ايالت به منطقه‌اى مرتفع‌تر از آن‌جا كوچ مىكرده‌اند . رود كوچكى در اين ايالت وجود داشته است كه از ميان شرقى گذشته و بازارى طولانى در دو طرف آن واقع بوده است . ابن حوقل ، موقعيت شهر « كاث » را بر روى نقشه‌اى كه خود در كتاب « صورة الارض » رسم كرده و احتمالا تاريخ تأليفش 367 ه ( 977 م ) بوده است ، چنين توصيف مىكند : « زير مصب رود پنجم شهر ترمذ تا جيحون عليا » . ياقوت حموى در معجم البلدان آورده است : « كاث » به زبان اهالى خوارزم ، به معناى ديوار واقع در صحرا است كه چيزى آن را احاطه نكرده باشد . اما از نظر جغرافيايى يكى از دو شهر مهم و بزرگ ايالت خوارزم است كه در جانب غربى رود جيحون مىباشد » . ياقوت حموى در مورد خوارزم مىنويسد : خوارزم اسم يك شهر نيست ، بلكه اسم يك ناحيه با مجموعه شهرهاى آن است . شهر ديگر ايالت خوارزم شهرى است كه اعراب آن را جرجانيه و اهالى ، آن را گرگانج نام نهادند . در سال

--> ( 1 ) - جرجانيه ( م ) .