عيل ( ayal ) ا . ع . عرضه داشت حديث و كلام بر كسى كه شنيدن نخواهد و سخن شنيدن از شأن وى نباشد . عيل ( ayyel ) ا . ع . زن و فرزند شخص . و هر كه در نفقه و مؤنهء وى باشد . ج : اعيلة و اعولة و عالة و عيال و عيائل . عيل ( oyyal ) ع . ج . عائل . عيلام ( ayl m ) ا . ع . كفتار نر . عيلان ( ayal n ) ا . ع . كفتار نر . و قيس عيلان : نام شخصى . عيلان ( ayal n ) م . ع . عال عيلا و عيلانا . مر . عيل . عيلة ( aylat ) ا . ع . درويشى و فقر و فاقه . و طال عيلتى اياك : دراز شد احتياج من به تو . عيلة ( aylat ) م . ع . عال عيلا و عيلة . مر . عيل . عيلة ( ayalat ) ع . ج . عائل . عيلم ( aylam ) ا . ع . كفتار نر . و دريا . و چاه بسيار آب . و آب شور . و آبى كه بر آن زمين باشد . و فربه نازك اندام . و غوك و قرباغه . و نام مردى . عيلم ( eylem ) ا . پ . مأخوذ از عالم تازى و دانشمند و عالم . عيلى ( ayl ) ع . ج . عائل . عيم ( aym ) ا . ع . آرزوى شير و لبن . و تشنگى . عيم ( aym ) م . ع . عام عيما و عيمة . مر . عيمة . عيمان ( aym n ) ص . ع . مرد آرزومند شير . و تشنه . و رجل عيان ايمان : مردى كه زن و شترانش مرده و گذشته باشند . عيمة ( aymat ) ا . ع . آرزوى شير . و تشنگى . عيمة ( aymat ) م . ع . عام الرجل يعيم و يعام عيما و عيمة ( از باب ضرب و سمع ) : آرزومند شير گرديد آن مرد . و تشنه شد آن مرد . عيمة ( imat ) ا . ع . شتران برگزيده . و برگزيده‌ترين و بهترين مال . يق : اخذ العيمة . عين ( ayn ) ا . ع . چشم ( مؤنث آيد ) . ج : اعيان و اعين و عيون و عيون . ج ج : اعينات . و نعم الله بك عينا يعنى خداى چشم بخشد تو را . و نيز عين : چشمه . ج . اعين و عيون . و فرو رفتگى دو كنار زانو . و چشمهء آفتاب . و چشمهء ترازو . و ساكنين شهر . و ساكنين خانه . و مردم . و ديدبان . و جاسوس . و پوستى كه در آن گلولهء كمان اوفتد . و گروه . و قوهء حاسهء بينائى . و موجود از هر چيزى . و بهترين و برگزيدهء از هر چيزى . و شخص و نفس هر چيزى . و اول هر چيزى . و حقيقت قبله . و ربا . و طلا و زر . و آفتاب و شعاع آن . و مهيا و موجود از شتر و از انگور . و بزرگترين قوم . و مال . و جاى ريزش آب كاريز . و باران چند روزه كه نايستد . و جاى انفجار و بر آمدن آب چاه . و نظرگاه و منظر مرد . و ميل ترازو و ناراستى آن . و نگاه . و كرانه . و ناحيه . و نيم دانگ از هفت دينار . و برادر مادر پدرى . و شريف و گرامى قوم . ج : اعيان . و نيز عين : عيب . يق : ما به عين اى عيب . و نام مرغى . و نام موضعى . و نام شهرى . و نام حرف هيجدهم از الفباى ابتثى . ج : عيون . و دايره‌هاى كوچكى كه در پوست پديد آيد . يق : بالجلد عين . و اين از عيوب است . و ابرى كه از جانب قبله برآيد و يا از جانب قبلهء عراق و يا از طرف راست آن . و نيز عين : پول نقد و دينارهاى مسكوك . يق : اشتريت بالعين لا بالدين . و بمعنى حاضر و موجود . يق : بعته عينا به عين . و ما بالدار عين يعنى نيست در آن خانه كسى از مردمان . و نظرت البلاد به عين يعنى روئيد گياه آن شهر ها . و كذا : نظرت البلاد بعينين . و لقيته اول عين يعنى پيشتر از هر چيزى ديدم آن را . و انت على عينى يعنى تو در مقابل چشم منى و اين كلمه را در تعظيم و حفظ مراتب گويند . قوله تعالى : وَ لِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي . و هو عبد عين يعنى ما دام كه او را ببينى چاكر تو است و چون نبينى نيست . و راس العين : نام شهرى و منسوب به دو را رسعنى گويند . و عين شمس : نام قريه‌اى در مصر . و هو صديق عين يعنى او پيوسته نظرگاه است و در مد نظر است . و فعلته عمد عين يعنى بيقين و كوشش و اراده كردم آن را . و كذا : فعلته عمد عينين و فعلته عمدا على عين . و صنعت ذلك على عين او على عينين . و عين الشيئ : نفس آن چيز و خود آن چيز . يق : اخذت مالى بعينه يعنى گرفتم خود مالم را . و هو هو عينا : او خودش است . و كذا : هو هو بعينه . و نعم الله بك عينا يعنى روشن گرداناد خداى چشم تو را بملاقات كسى كه دوست دارى آن را . و هو عرض عين يعنى او نزديك است . و بعثنا عينا يعنى فرستاديم جاسوس را تا خبر آرد . و لقيته عين عنة يعنى به چشم ديدم وى را و او من را نديد . و هو منى عين عنة يعنى او نزديك به من است . و لا اطلب اثرا بعد عين يعين سپس ديدن طلب نشان نمىكنم . المثل : ان الجواد عينه فراره يعنى اسب جواد منظر و شخص آن بىنياز مىكند تو را از اينكه دندانهاى آن را ببينى و سال آن را معين كنى و اين مثل را دربارهء كسى گويند كه ظاهرش دلالت بر باطنش كند . و ذو - العين : لقب قتادة بن نعمان بدان‌جهت كه آن حضرت صلى اللّه عليه و آله چشم وى را كه برويش افتاده بود بجايش رد كرد . و عين القطر : گوگرد .