افعل يعنى هرگاه بكنى مىكنم . اذ ( azz ) م . ع . اذ الرجل بسيفه الشيى اذا ( از باب نصر ) : بريد آن مرد بشمشير خود آن چيز را . اذا ( ez ) ع . اسم مبنى بمعنى هرگاه . و ناگاه . و وقتى كه و هنگامى كه . و چون . و اين كلمه گاه بمعنى مفاجات آيد و در اين صورت خاص بجملهء اسميه باشد و محتاج بجواب و جزا نبود و در ابتداى كلام واقع نشود و دلالت بر زمان حال كند مانند خرجت فاذا الاسد بالباب : بيرون آمدم ناگاه ديدم شير را كه بر در خانه است . و گاه بمعنى غير مفاجات بود و در اين صورت متضمن معنى شرط بود و خاص جملهء فعليه باشد و بر زمان مستقبل دلالت كند قوله تعالى : فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً : هرگاه بيايد اجل ايشان نمىتوانند ساعتى تأخير كنند . و گاه بر زمان ماضى دلالت كند قوله تعالى : وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها : چون ديدند كاروانى و يا شنيدند آواز طبلى كه وقت رسيدن كاروان مىزنند متفرق گرديدند و رفتند بسوى آن . و چون بعد از قسم واقع شود بمعنى حال باشد كقوله تعالى : وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى : سوگند بشت وقتىكه بپوشاند عالم را بظلمت خود . و النجم اذا هوى : سوگند به پروين وقتى كه غروب كند . اذا ( ezan ) مر . اذن . اذاء ( az ' ) م . ع . اذى به اذى و اذاء ( از باب سمع ) : رنجيد و متأذى شد از آن . اذآب ( ez ' b ) م . ع . اذأب اذآبا : ترسيد . و اذأب الغلام : گيسو ساخت براى آن غلام . اذابة ( ez bat ) م . ع . اذابه اذابة : گدازانيد آن را . و اذابوا امرهم : نيكو كردند كار خود را . و اذاب عليها بنو فلان : غارت كردند آن را فرزندان فلان . اذابه ( ez be ) ا . پ . - مأخوذ از تازى - ذوب و گداز و گدازش . اذاة ( az t ) م . ع . اذى اذىّ و اذاة و اذية : رنجانيده و آزرده گردانيد . اذاة ( az t ) ا . ع . رنجش . اذاحة ( az hat ) م . ع . اذاح بالمكان اذاحة : گرد آنجاى گرديد . اذاخر ( az xer ) ا خ . ع . موضعى نزديك مكه در راه مدينه . و ج اذخر . اذادة ( ez dat ) م . ع . اذددته اذادة : اعانت كردم او را در راندن شتران . اذآر ( ez r ) م . ع . اذأرته اذآرا : در خشم آوردم او را . و ترسانيدم . و حريص و دلير گردانيدم . و برآغالانيدم . اذار ( az r ) ا . ع . آذر ماه كه ماه ششم از سال روميان بود . اذاراقى ( az r qi ) ا . ع . كچوله . اذارة ( ez rat ) م . ع . اذرته اذارة ترسانيدم او را . اذاعة ( ez at ) م . ع . اذاع سره و اذاع بسره اذاعة : فاش كرد راز او را و آشكارا نمود . و ندا در داد بدان راز در مردم . و اذاع الابل بما فى الحوض : خوردند آن شتران همهء آب حوض را . و كذلك اذاع القوم بما فى الحوض . و اذاعو بمالى : بردند مال مرا . اذاف ( oz f ) ا . ع . اداف و نره . اذاقة ( ez qat ) م . ع . چشانيدن . و بامتحان دادن چيزى را و مكافات امرى نمودن . و اذاقه الله و بال امره : مكافات دهد خداى به او و بال كارش را . و اذاق زيد بعدك كرما : بعد از تو زيد كريم و سخى گرديد . اذاك ( ezz ka ) ع . اسم زمان مبنى بر فتح بمعنى حينئذ و در اين بين . اذالة ( ez lat ) م . ع . لاغر گرديدن . و رام نمودن . و اذلته : سبك و خوار داشتم او را . و پرواى وى نكردم . و اذلت القناع : فروهشتم پرده را . اذآم ( ez ' m ) م . ع . ترسانيدن و بناخواست و ستم بر كارى داشتن . و اذا متنى على كذا : بناخواست و ستم واداشتى مرا بر چنين كار . اذان ( az n ) ا . ع . آگاهى و بانك نماز . و اقامهء نماز . اذان ( az n ) م . ع . اذن بالشيى اذنا و اذنا و اذانا و اذانة ( از باب سمع ) : دانست آن چيز را . قوله تعالى : فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ يعنى بدانيد . و اذن لرائحة الطعام : آرزومند طعام گشت . و اذّن تاذينا و اذانا و اذينا : اذان گفت مر . تأذين . اذان ( az n ) ا . پ . - مأخوذ از تازى - بانگى كه در مناره‌ها و گلدسته‌ها و در هر جاى مرتفعى كه زير سقف نباشد در شبانروزى سه نوبت يعنى صبح و هنگام زوال و مغرب جهت آگاهى بر وقت نماز مؤذن كند . و اذان نماز مانند اقامهء نماز است مگر اينكه در اذان قد قامت الصلاة نبايد گفت و در آخر دو مرتبه لا اللّه الا اللّه بايد گفت . اذانان ( az nane ) ا . بصيغهء تثنيه . ع . اذان و اقامه . اذانى ( az niy ) ص . ع . كسى كه گوشش بزرگ و پهن باشد يق رجل اذانى . اذاهب ( az heb ) و اذاهيب ( az hib ) ع . ج اذهاب . اذب ( azabb ) ا . ع . گاو دشتى . و دندان ناب شتر . و ص . دراز . اذباح ( ezzeb h ) م . ع . اذبحه