ابو القاسم سلطانى
366
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
Code - 2721 جنجل ( رازك ) Humulus lupulus L . گياهى است علفى ، چندساله ، بالارونده ، 2 پايه ، پوشيده از تارهاى خشن ، از خانواده Cannabinaceae . ساقه چهارگوش ، پيچيده از راست به چپ بر خلاف عقربههاى ساعت ، بلند ، به ارتفاع حدود 8 متر . برگها متقابل ، دندانهدار ، نوكتيز ، متشكل از 5 - 3 لوب پنجهاى نامساوى ، به رنگ سبز تيره . گلهاى نر داراى 5 كاسبرگ و 5 پرچم و به حالت مجتمع به صورت خوشه و گلهاى ماده به رنگ سفيد مايل حنائى به وضعيت مجتمع به صورت مخروطهاى تقريبا كروى به درازاى 4 - 2 سانتيمتر كه بر روى پايههاى ماده قرار گرفتهاند . اين مخروطها از فلسهاى نازك سبزرنگ كه روى هم قرار گرفته تشكيل شدهاند . ميوه فندقه ، خاكسترىرنگ ، گرد ، حاوى دانه و داراى تارهاى ترشحى فراوان در سطح و قاعده آن مىباشد . در اين تارها مادهاى به نام لوپولن Lupulin قرار دارد كه تقريبا يك هشتم تا يك ششم وزن مخروطها مىباشد در صورت تازه بودن معطر مشابه بوى و الريان و با طعم تلخ و مطبوع مىباشد . پراكندگى : به حالت وحشى در سرتاسر اروپا ، نواحى غربى و مركزى آسيا وجود دارد و در شمال و جنوب امريكا ، جنوب روسيه ، استراليا و نيوزلند به صورت بومى درآمده است . در ايران در گلستان ، بندر گز ، زرينگل ، بين چالوس و تنكابن ، رشت ، بين رشت و لاهيجان ، آستارا و ارسباران رويش دارد . در اغلب نقاط دنيا به ويژه در كاليفرنيا ، واشنگتن ، يوگسلاوى و آلمان به منظور تهيه لوپولن و اسانس پايههاى ماده را كشت مىدهند . اسانس آن بيشتر در فرانسه ، آلمان و انگلستان توليد مىشود . تاريخچه : نام جنس گياه اشاره به نوع خاكى است كه اين گياه ترجيحا در آن رشد مىكند . Thomas Tosser ( 1580 - 1524 ) اين نوع خاك را چنين توصيف كرده است " خاكى كه خاك باغچه باشد " و نام گونه از كلمه لاتين Lupus به معناى " گرگ " گرفته شده است و نشانه آن است كه اين گياه مانند گرگ كه طعمه خود را مىدرد به دور گياهان اطراف خود مىپيچد . رومىها آن را مىشناخته و در منازل خود كاشته و به عنوان سبزى خوردن از آن استفاده مىكردهاند . يهوديان اسير در بابل آبجو را با مخروطهاى گياه مىنوشيدهاند . از سال 1907 به خواص نگاه دارنده گياه پى برده و به عنوان Preservative در ساخت آبجو از آن استفاده كردهاند . هنرى ششم ( زمان سلطنت 1471 - 1422 ) با علاقه مفرطى كه به نوشابه سنتى انگليس Ale داشت استفاده از رازك را ممنوع كرد ولى در سال 1552 ادوارد ششم ممنوعيت مصرف رازك را لغو كرد . درباره خواص و موارد مصرف درمانى آن آمده است :