ابو القاسم سلطانى

323

دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )

نواسير ( 3 * ) قرار دهند و مدت سه روز بماند و در روز چهارم خارج نمايند پاك خواهد شد . با كندر و موم و آب زفت يا قطران براى جرب و ضماد آن به تنهائى يا با سركه در بهق ، زردزخم و اكزما سودمند است و مضمضه كردن با مخلوط جوشانده آن با سركه درد دندان را تسكين مىدهد و در مرهم‌هايى كه براى نسج مرده به كار مىبرند وارد مىشود و براى گريزاندن خزندگان گزنده خيسانده آن را در خانه‌ها مىپاشند و شخصى كه آن را از زمين خارج مىكند سير مىخورد تا از زيان آن در امان باشد ( ديوسكوريد : 4 * ) . اريباسيوس گويد كه آن زگيل را از بين مىبرد و دمشقى گفته است كه اگر آن را مانند سرمه به چشم بكشند ديد چشم را زياد مىكند ( به نقل رازى : ( 2 * ) ) . ابن سرابيون آن را در مانيا ، ميگرن ، يرقان ، خنازير و عرق گز ( Sudamina ) موثر دانسته است ( به نقل ابن بيطار : 5 * ) . گرم و خشك است در درجه سوم از خوردن آن بايد پرهيز كرد زيرا تشنج ( اسپاسم ) مىآورد . در وسواس ناشى از سودا و ميگرن سودمند است ( هروى : 6 * ) . در ورم معده ، مثانه ، وضح ( 7 * ) موثر است و چكاندن قطره‌اى از جوشانده آن در سركه در گوش دوى ( وزوز كردن گوش ) را بر طرف مىكند . خربق سياه پيشاب را زياد مىكند ( ابن سينا : 8 * ) . در پيسى موثر است براى جلوگيرى از تشنج ناشى از مصرف آن خربق را با دوقو ، كتيرا ، فطراساليون ، و سعتر مصرف مىنمايند و مشابه آن كندش و ريشه كبر به مقدار مساوى ، مارزيون ، غاريقون و كبيكج است ( انصارى : 9 * ) . پزشكان بعدى علاوه بر ذكر موارد فوق مىنويسند خوردن آن با داروهاى ملطف خارج‌كننده كرم ، پاك كننده سينه و در استسقاء و نزول آب در چشم ( كاتاراكت ) موثر است ( حكيم مومن و عقيلى خراسانى : 10 * ) . به فرنگى خربق سياه را " هلبرنوا " مىنامند . مقدار خوراك آن 10 الى 20 گندم ( يك گندم - 50 ميلىگرم ) و در جوشانده‌ها تا 2 مثقال و عصاره آن 10 گندم است . نسخه براى استسقاء ، مانيا ، ماليخوليا : خربق سياه ، مرمكى از هركدام 5 / 2 گرم با شيرين‌بيان يك‌صد حب نموده روزى 4 الى 12 حب مىخورند ( سلطان الحكماء : 11 * ) . قسمت مورد مصرف در درمان : ريزوم و ريشه تركيبات شيميائى : تمام اعضاء گياه به ويژه ريزوم محتوى هل‌له‌بورين Helleborin يا Elleborin به فرمول C 36 H 52 O 15 ، هل‌له‌بورئين Helleborein ، نوعى ماده رزين سمى ، چربى و گل گياه داراى آكونىتيك اسيد Aconitic acid و كامفرول Kaemfrol است .