شرح و موارد مصرف درمانى از نظر پزشكان قديم : گياهى است به ارتفاع نزديك يك متر داراى يك ساق ، برگ آن شبيه به برگ رازيانه و از كرك پوشيده شده است . گياه خوش‌بو مىباشد و گل‌هاى آن به رنگ طلائى و به صورت تاج در كنار ساقه قرار گرفته است . مخلوط گل و ميوه آن با عسل بطور موضعى در قرحه‌ها ، زخم‌ها و زخم‌هاى خورنده موثر مىباشد و اگر [ جميع اجزاء ] * آن را با شراب يا روغن بنفشه مخلوط نمايند پادزهر سم گزندگان است ( ديوسكوريد : 4 * ) . ريشه و ميوه زوفرا گرم ، قاعده‌آور ، ضد نفخ و ريشه آن تلخ ، گل و برگ آن در قرحه‌ها و بثورات موثر مىباشد ( رازى : 5 * ) . ريشه و ميوه مدر و خشك‌كننده منى مىباشند خوردن و ماليدن جوشانده آن در گزيدگى عقرب و حشرات موذى سودمند است ، هضم‌كننده غذا و براى نفخ معده و ورم‌هاى بلغمى ، و [ دانه آن ] * * در گال و خارش سودمند است ( ابن سينا : 6 * ) حزاءه اخرى ( 7 * ) ، گرم‌كننده كبد و كليه سرد و از بين برنده خمارى ، زردى چهره و بدن ، و گشاينده رگهاى بسته كبد و طحال و [ بوئيدن آن ] ( * ) زكام را شفا مىبخشد و براى مغز مفيد است و خوردن و ماليدن آن درد آن را تسكين مىدهد ( ابن بيطار : 8 * ) . در بواسير هيچ داروئى از آن بهتر نيست و زوفرا كه تخم آن مىباشد گرم و خشك است و اگر آن را با عسل كف گرفته بخورند درد سينه و ريه را تسكين مىدهد و ماليدن مخلوط گرد آن با روغن گل سبوسه سر را بر طرف مىكند ( انصارى : 9 * ) حزاء برى . . . بستانى آن مقوى معده و كبد و در سرفه خشك سودمند مىباشد مقدار خوراك آن حدود 10 گرم و تخم آن 5 گرم مىباشد ( حكيم مومن و عقيلى خراسانى : 10 * ) . ( * ) - اضافات داخل [ ] از مخزن الادويه ( * * ) - اضافات داخل [ ] از اختيارات بديعى ( 1 * ) - با حزاء بستانى Carum Ridolfia اشتباه نشود ( 2 * ) - اصل فاناقس حيرونيون ( دياسقوريدوس م - 3 ص 263 ش 47 ، به يونانى Panakes kheironion ، فاناقس حمرونيون ( حاوى رازى ج 20 ص 244 ) ، نوع صغير زوفر است ( فرهنگ مخزن ) . ( 3 * ) - ابن بيطار بطور كامل آنچه در دياسقوريدوس ذيل " فاناقس اسقلييفون " آمده در اينجا آورده است ( جامع مفردات ج 2 ص 174 ) ( 4 * ) - تت دياسقوريدوس م - 3 ص 263 ش 46 ( 5 * ) - از الحاوى ج 20 صفحات 243 و 300 ( 6 * ) - تت قانون عب ص 307 ( 7 * ) - ابن بيطار سه گياه فوق را تحت عناوين حزا ( نوع بستانى Carum Ridolfia ) ، حزاءه و حزاءه اخرى ( به معنى حزاءه ديگر ) كه گياه مورد بحث مىباشد آورده است ( 8 * ) - تت جامع مفردات ابن بيطار ج 2 ص 20 ( 9 * ) - تلخيص از اختيارات بديعى صفحات 123 و 210 ( 10 * ) - تحفه حكيم مومن ص 88 ، مخزن الادويه ص 227