ابو القاسم سلطانى
289
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
تركيبات شيميائى : دانهها داراى 02 / 7 درصد آب ، 22 / 43 روغن ، 37 / 19 مواد البومينوئيدى ، 23 / 14 سلولز ، 37 / 13 قند ، صمغ و غيره ، خاكستر 48 / 3 درصد . از روغن دانه در آشپزى ، صابونسازى ، نقاشى و از تفاله آن براى خوراك گاو و كود استفاده مىشود . در هند از روغن در بيمارى رماتيسم استفاده سنتى به عمل مىآيد . Code - 2613 كنگر Gundelia tournefortii L . گياهى است پايا ، داراى كرك و تيغ فراوان ، از خانواده Compositae ، ساقه ضخيم ، ساده يا منشعب ، كوتاه ، برگها بزرگ ، پهن ، متناوب ، چرمى ، خشن با رگبرگهاى كلفت و بريدگىهاى عميق ، حاشيه دندانهدار منتهى به تيغ ، برگهاى بالاى ساقه بدون دمبرگ و كشيده شده بر روى ساقه ولى برگهاى تحتانى در پائين باريك شده و شكل دمبرگ پيدا مىكنند و برگهاى رأس ساقه دور گلها را احاطه مىكند . گل صورتى به وضعيت مجتمع در كپههاى بزرگ . رأس تخممرغى ، براكتهها چرمى ، سرنيزهاى ، محدب به رنگ ارغوانى يا قهوهاى و به يك خار خشن منتهى مىشود . پراكندگى : عراق ، سوريه ، قبرس ، افغانستان و ايران . در ايران نواحى كوهستانى كرمان ، نزديك اصفهان ، باختران ، خرمآباد ، اراك ، آبادان ، كازرون ، كوههاى جنوب شرقى ، آذربايجان : اروميه ، كوههاى منطقه مركزى ، كلاك . تاريخچه : پزشكان قبل از عقيلى شيرازى صاحب مخزن الادويه ( 1185 ه . ق ) سه گياه را حرشف مىناميدهاند يكى Cynara scalymus L . به نام حرشف بستانى و دو گياه ديگر Cynara cardanculus L . و Gundelia tournifortii L . را حرشف برى يا دشتى مىنامند . صاحب مخزن اين دو گياه اخير را به ترتيب با اسامى حرشف كبير برى و حرشف صغير برى متمايز نموده و هر سه گياه را ذيل حرشف شرح داده است . قبل از عقيلى خراسانى ، حكيم مومن گياه مورد بحث را با نام نوعى حرشف برى مشخص نموده است . حرشف صغير برى يا به قول قدما حرشف برى نوع جبلى ، يا حرشف برى نوع كوهى در ايران به كنگر ، كنگر خورشى معروف و در آشپزى از برگها و ساقه نورسته آن براى تهيه خورش استفاده مىنمايند و در كتب سنتى براى آن خواص مدر ، بادشكن ، تحليلبرنده آماسها و زيادكننده منى ذكر شده و ماده رزينى كه از ساقه آن بدست مىآيد در طب سنتى به كنگر - زد ( زد - ژد - صمغ ) مشهور است و پزشكان سنتى درباره آن چنين مىنويسند :