ابو القاسم سلطانى
382
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
تاريخچه و موارد مصرف در طب سنتى : رازى مىنويسد : دند سه نوع است ، دند چينى كه دانهاى بزرگ و به پسته شباهت دارد ، دند شحرى 1 * كه دانه آن كوچك [ قرمز رنگ ] 2 * و داراى نقاط سياهرنگ مىباشد و دند هندى كه از نظر اندازه بين دو نوع اول قرار گرفته است . نوع چينى از هندى بهتر و هندى از شحرى بهتر مىباشد . دند چينى مسهلى بسيار قوى است 3 * . به هندى آن را جيپال نامند ، گرم و خشك است آماسهاى سرد مغز را تحليل مىبرد . در سستى اعصاب موثر و خلطهاى غليظ لزج را از مفاصل دور مىكند ( هروى ) 4 * دند يا حب الملوك را به هندى جيپال گوته 5 * يا جيپال گوت مىنامند ( ابو ريحان ) 6 * ، دند چينى را بايد با آهن شكست و نبايد به لب زده شود چون رنگ لب را زائل نموده و لكهاى سپيد مانند پيسى بر جاى مىگذارد . پس از شكستن دند بايد غشاء نازك آن را دور ريخت ، مسهل قوى است و هيچگاه نبايد آن را به تنهائى مصرف نمود بلكه بايد با نشاسته و زعفران مخلوط و مصرف نمود ( ابن سينا ) 7 * ، اغلب پزشكان از جمله ابن جلجل ، ابن الميثم دند يا خروع چينى را ماهودانه دانستهاند كه اشتباه مىباشد و برخى مانند ذكرياى رازى ، ابو جريح راهب ، حبيش الحسن گفتهاند كه دند و ماهودانه دو دانه مختلف هستند كه صحيح مىباشد ( ابن بيطار ) 8 * . حب السلاطين باعث خراشيدگى روده مىشود . . . ( انصارى ) 9 * . به پارسى تخم بيد انجير خطائى نامند مسهل بلغم ، سودا ، اخلاط غليظ از مغز و مفاصل و دورترين قسمت بدن مىباشد . در استسقاء ، يرقان ، سنگ گرده و مثانه ، درد پشت ، ورك 10 * ساق پا و نقرس مفيد مىباشد . براى خوردن بهتر است آن را بريان نموده سپس شكسته و داخل مويزى كه هسته آن را خارج كرده گذاشته و آن را بهبلعند . در هند و بنگال در مرض ام الصبيان 11 * مغز دانه را در شير مادر حل كرده مصرف مىنمايند . براى اشخاص گرممزاج و ساكنين بلاد گرم مضر مىباشد . براى رفع زيان بايد پوست و پرده ميان آن را برداشته و مغز را بريان كرده و يا يك شب آن را در آب ليمو بهخيسانند و با كتيرا ، نشاسته ، برگ گل سرخ و كمى زعفران مخلوط و مصرف نمايند . هرگز نبايد آن را با ترياك و فرفيون مصرف نمود . مقدار خوراك آن در اشخاص قوىبنيه 1 تا 2 دانه و در اشخاص ضعيف نصف دانه مىباشد . در صورت پيدايش حالت مسموميت بايد از شير تازه ، ماست ، دوغ ، تركيبات قابض و مواد قىآور و سپس از شيره تخم خرفه ، لعاب اسپرزه ، صمغ عربى ، كتيرا و نشاسته استفاده نمود 12 * . روغن كرچك هندى روغنى است خاكسترىرنگ يا زرد با بوئى مهوع و طعمى تلخ كه ماده موثره آن اسيد كروتونيك مىباشد . مقدار خوراك آن 1 تا 2 قطره با خمير نان حب درست نموده و يا در مايع ريخته در يبوستهاى سخت ، قولنج ايلاوس و قولنج سربى مصرف مىكنند . ماليدن آن به بدن باعث بروز جوش مىشود و اگر ده ساعت تماس داشته باشد سبب بروز تاول مىشود . در امراض حاد و مزمن مجارى تنفسى به شكل روغنمالى يا مشمع همچنين در ورم مفاصل و دردهاى عصبى و رماتيسم مصرف مىشود 13 * .