ابو القاسم سلطانى
306
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
گلها دو نوع نر و ماده مىباشند و روى ساقه گلدهنده به رنگ زرد قرار دارند و بوى آن به بوى زرد چوبه شباهت دارد . گياه بدون ساقه هوائى مشخص ولى داراى ساقه غدهاى شكل زمينى مىباشد كه وزن آن گاهى ممكن است به 5 كيلوگرم برسد . داراى نشاسته و يك شيره گياهى تند و تلخمزه و داراى ماده سمى به نام " ساپوتوكسين " مىباشد كه در اثر خشك شدن و پختن طعم تلخ و سميت آن از بين مىرود و بهعنوان يك ماده مغذى از آن نان تهيه و مصرف مىنمايند و به همين منظور در مناطق حاره كاشته مىشود . تاريخچه : به يونانى Kolokathia به هندى اروى Arvi و Kchalu و به سريانى قلقاسى ناميده شده و حنين در ترجمه كتاب ديوسكوريد آن را قيامس القبطى ضبط نموده است . ديوسكوريد مىنويسد : گياهى است كه در مصر و آسيا در كنار آبهاى راكد مىرويد . ريشه آن را كه قلقاسين ناميده مىشود مىخورند و براى معده خوب است اگر پودر شده آن را مانند آرد داخل سوپ نمايند در زخم معده و اسهال مزمن سودمند و پوست آن قوىتر است 1 * . نيروى جنسى را زياد مىكند 2 * ريشه آن غدهاى و گياه آن بدون ساقه و برگ آن پهن است 3 * ريزوم ، تخم و شيرابه آن خارج كننده صفرا و زيادكننده اسپرم مىباشد 4 * ، چاقكننده و مداومت به آن پديدآورنده خلط سوداوى است 5 * . ريشه آن مانند اترجه بود و بيرون آن به سرخى مايل و اندرون سفيد است 6 * . پزشكان بعدى علاوه بر موارد ذكر شده ، ريزوم ، شاخه ، برگ و عصاره آن را در سرفه ، خشونت سينه ، استسقاء ، لاغرى گرده موثر و ديرهضمى ، ايجاد سودا و بستن عروق را از مضار آن برشمردهاند و مىنويسند چنانچه آن را با عسل و سنكنجبين ، ادويه خوشبو نظير دارچين ، قرنفل و يا سركه و خردل همراه نمايند هضم آن سريع مىشود . ضماد آن زخمها را التيام مىبخشد و جهت آفت و تقويت موى سر موثر مىباشد . برگ آن را با چند بار جوشاندن در آب و سپس سرخ كردن و اضافه نمودن زردچوبه و ادويه مىتوان به مصرف تغذيه رساند . تخم قلقاس داراى اثر درمانى مشابه دانه كلم و مقدار خوراك آن حدود 7 گرم و مقدار خوراك عصاره گياه 150 تا 300 گرم مىباشد 7 * . تركيبات شيميائى : هر يكصد گرم ساقه زيرزمينى قلقاس محتوى : 22 گرم كربوهيدرات ، 3 گرم پروتئين ، 4 / 0 گرم چربى ، 28 ميلىگرم فسفر ، 140 ميلىگرم آهن ، 5 ميلىگرم سديم ، 464 ميلىگرم پتاسيم ، 133 ميلىگرم اكساليك اسيد همچنين داراى ويتامينهاى C , B 2 , A و نياسين مىباشد . پروتئين قلقاس از اسيدهاى آمينه آرژينين ، هيستيدين ، ايزولوسئين ، لوسئين ، سيستين ، ليزين ، متيونين ، فنيلآلانين ، تريپتوفان ، والين تشكيل شده است .