ابو القاسم سلطانى
257
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
مادى يا سيب پارسى را چنين تعريف كرده است " ميوه و برگ درخت هر دو خوشبو است اگر ميوه پخته را در دهان بگيرند تنفس را آسان گرداند ، اگر كسى زهر خورده باشد آن ميوه داروى سودمند و پادزهر كارسازى است . و پلينوس در نخستين سده ميلادى مىنويسد سيب آشورى كه سيب مادى هم ناميده مىشود داروئى است از براى زهر : داراى چند خار است ، ميوهاش خورده نمىشود جز خاك ما دو پارس در جاى ديگر نمىرويد تخمهاى آن را بزرگان پارتها از براى چاشنى خورش به كار مىبرند به اميد خوش تر ساختن بوى دهان 6 * . ديوسكوريد ذيل ميديقا كه معادل آن را حنين اترج [ ماخوذ از Etroj سريانى ] ضبط نموده مىنويسد : ميوه آن در تمام سال بر روى درخت ديده مىشود ، ميوه دراز ، طلائىرنگ ، خوشبو و دانه آن به دانه گلابى شباهت دارد و با شراب پادزهر داروهاى كشنده است . مضمضه كردن با جوشانده آن خوشبو كننده دهان مىباشد و قرار دادن آن در بين البسه آن را از بيدزدگى حفاظت مىكند 7 * . در قرآن مجيد ، داستان يوسف و زليخا سوره يوسف ، آيه شريفه 31 ، با نام متكا [ ترنج ] آمده است برخى مترجمين آن را تكيهگاه معنى كردهاند واژه متكا ماخوذ از سريانى است . و در حديث از رسول اكرم ( ص ) آمده است ( ( مثل المومن اللذى يقرء القران كمثل الاترجه طعمها طيب و ريحها طيب ) ) ابو ريحان بيرونى اسامى مترادف آن را اترنج ، ترنج ، بادرنگ ، وادرنگ ، باذرنگ ، ترنگ و متك ذكر نموده و مىنويسد يونانىها آن را تفاح مائى 8 * ناميدهاند و علت اين وجه تسميه معلوم نيست . در بزرگى ميوه تا آن اندازه گزافگوئى شده است كه مىگويند اگر آن وسط دو نفر قرار داده شود نمىتوانند يكديگر را بهبينند و يا اگر آن را از وسط نصف نمايند مانند زورقى مىباشد كه دو نفر در آن مىتوانند گام بردارند سپس از قول ابو الحسن عامرى مىنويسد " اترج طبرستانى ( آملى ) داراى پوستى زبر و آبلهدار و مغزى با طعم ترش مىباشد و اترج گرگانى داراى پوستى صاف و نرم و مغز آن شيرين مىباشد " . ولى ترشى و شيرينى آن ربطى به طبرستانى و گرگانى ندارد 9 * چند سال بعد از ابو ريحان ناصرخسرو در سفرنامه خود در سخنى از مصر گويد اين ميوهها را به يك روز ديدم . . . ترنج . . . ليمو . . . مركب . . . بادرنگ . . . 10 * . و صاحب مخزن ذيل ماده اترج مىنويسد نوع صغير اترج را ترنج و نوع كبير اترج را بالنگ مىنامند و نوع صغير را به فرنگى ليمونيه ماله [ Lemonia mela ] و نوع كبير را ميدكه ماله [ Medica mela ] مىنامند و بدينترتيب تدريجا ترنج و بالنگ 2 گياه مجزا شناخته مىشوند و شليمر نام علمى بالنگ را Citrus medica ذكر مىنمايد . ب - موارد مصرف درمانى در طب سنتى : علاوه بر موارد مصرف ذكر شده توسط تئوفراست ، پلينيوس و ديوسكوريد پزشكان بعدى خواص و موارد مصرف درمانى اندامهاى مختلف را چنين ذكر مىنمايند : مغز ترش زيادكننده اشتها ، صفرابر ، ضد استفراغ و اسهال صفراوى ، ضد التهاب كبد و ضد دپرسيون مىباشد . جوشانده آن در تپش قلب سودمند و مضر ريه و عصب مىباشد و بهطور موضعى در ككمك