ابو القاسم سلطانى
21
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
خار مشاهده مىشود گلها زردرنگ ، ميوهها تخممرغى شكل ، خاردار دمكوتاه و به ساقه متصل مىباشد . براساس نوشته مخزن الادويه ميوه كمى از فندق بزرگتر ، پوست آن به رنگ تيره مايل به سرخ و مانند سپستان چيندار و زير پوست رطوبتى لزج و تيرهرنگ وجود دارد كه در چشيدن ابتدا احساس شيرينى و بعدا تلخى مىشود اين تلخى بر اثر خشك شدن ميوه و كهنگى كمكم از بين مىرود . زير اين قسمت پوسته نسبتا سختى وجود دارد كه در داخل آن تخمى سياهرنگ سخت و ضخيم قرار دارد و مغز آن سفيد و شيرين است . در برخى كتب گياهشناسى آن را با Caesalpinia bonduc ( L . ) Roxb . مترادف و بعضى اين را نوع ديگرى مىدانند كه در جامائيكا رويش دارد . شناسائى و تاريخچه : ميوه اين درختچه به اسامى اكتمكت ، اطماط و رته به ايران وارد مىشده و تصور بر اين بوده كه سه جسم مختلف مىباشند لذا در كتب سنتى بهجز مخزن الادويه هريك از اين نامها عنوان مستقل و شرح جداگانه اى را به خود اختصاص داده است در صورتى كه طبق شواهد و دلايل زير هر سه اين اسامى مربوط به ميوه اين درختچه مىباشد لذا در ابتدا نظر قدما راجع به هويت اين مواد ذكر مىگردد و سپس به شرح موارد مصرف درمانى آن پرداخته مىشود . 1 - اطماط : اطماط داروى هندى است ( رازى ) نقطههاى سياهرنگى دارد و سخت مىباشد و به اكتمكت شباهت دارد و بعضى آن را اطبوط ناميدهاند ( ابو ريحان ) . مانند بوزيدان محرك قوه باه مىباشد ( ابن سينا ) . فوفل بندق هندى است كه اطموط مىباشد ( ابن ميمون ) . اطماط ، اطيوط معروف به رته مىباشد كه بعضى تصور كردهاند كه آن فوفل است و صحيح نمىباشد ( اشاره به نوشته ابن ميمون در شرح اسماء ) و آن جوز الرته مىباشد و ما آن را در بندق هندى شرح خواهيم داد ( ابن بيطار ) 1 * . لذا اطماط ، اطموط ، اطيوط ، رته و بندق هندى اسامى مترادف و مربوط به يك گياه مىباشد . 2 - اكتمكت : ابن بيطار مىنويسد ارسطاطاليس و غافقى گويند آن سنگى است كه از هند مىآورند و آن را حجر الولاده ، حجر العقاب و حجر النسر 2 * مىنامند . رازى در كتاب ابدال الادويه نوشته كه آن داروى هندى شبيه به فندق مىباشد و اگر تكان داده شود دانههاى وسط آن به حركت درآمده و صدا از آن شنيده مىشود و اگر شكسته شود مغز آن شبيه به مغز فندق و رنگ آن مايل به سفيد مىباشد و در بعضى از كتب هندى خواندهام كه اگر آن را در كيسه چرمى انداخته و به هنگام زايمان زن آبستن آن را به ران خود بهبندد عمل زايمان را سرعت بخشيده و آسان مىسازد 3 * . رازى و ابن سينا اثر درمانى آن را مانند فاوانيا ذكر نموده و در صرع سودمند دانستهاند 4 * . ابو ريحان ذيل اطموط مىنويسد كه آن به اكتمكت شباهت دارد و در اكتمكت مىنويسد در كتاب جامع