ابو القاسم سلطانى

92

دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )

دياسقوريدوس ، الحاوى ، قانون ، مفردات ابن بيطار ، تحفه و مخزن به جنس Anchusa و اختصاصا به گياه فوق داده شده است ولى از نظر ابو ريحان بيرونى موفق هروى ، ابن ميمون ، مايرهوف و صاحب اختيارات فقط به خود گياه داده شده است . و در حقيقت انواعى براى آن بيان نكرده‌اند . در ترجمه عربى كتاب دياسقوريدوس چنين آمده است : انحسا ، كه آن را " الوقس " و " انغليا " نيز ناميده‌اند گياهى است كه برگ آن شبيه به برگ كاهو ، باريكتر ، كركدار ، خشن و سياه‌رنگ مىباشد ، از ريشه آن در سطح زمين شاخه‌هاى بسيار خارج مىشود ، ريشه به ضخامت انگشت و در تابستان برنگ قرمز تا قرمز خونى و در اثر لمس كردن آن دست رنگين مىگردد . گياه در زمينهائى كه مناسب باشد مىرويد . ريشه گياه قابض بوده جوشانده آن با موم و روغن زيتون در سوختگى ، زخمهاى مزمن و ضماد آن با آرد در حمره [ باد سرخ ] و با سركه در جرب [ Scabies ] و بهق [ Vitiligo ] موثر بوده و شياف رحمى آن جنين را خارج مىسازد و خوردن جوشانده [ ريشه ] آن با شراب ماء القراطن [ مالى قراطن واژه يونانى است بمعنى ماء العسل يا آب عسل براى چگونگى تهيه آن به قرابادين كبير مراجعه شود ] . در يرقان ، درد كليه ، درد طحال ، تب و خوردن برگ آن با شراب در بند آوردن اسهال موثر است و عطارها ريشه آن را در تركيب برخى از روغنها وارد مىكنند ( ترجمه از دياسقوريدوس ش 23 مقاله سوم ص 318 ) . [ در ادامه ديوسكوريد دو نوع از آن را ذكر مىنمايد كه اختلاف آنها در كوچكى و بزرگى برگ و رنگ گل مىباشد ولى رازى و ابن بيطار از قول ديوسكوريد سه نوع ديگر را ذكر مىنمايند كه در مقايسه با نوشته‌هاى تحفه و مخزن مطابقت دارد لذا به نظر مىرسد كه نوع دوم از چهار نوع در كتاب دياسقوريدوس موجود از قلم افتاده است ] . انجوشا ، در تعداد زيادى از نسخ ثبت اسماء الادويه خس الحمار تفسير شده است . ديوسكوريد گويد : گياهى است كه برگ آن شبيه به برگ كاهو ، باريكتر . . . [ ادامه آن در مقابله كاملا با نوشته ديوسكوريد ذيل انحسا تطبيق مىنمايد ] . . . جالينوس در مورد شنكار گويد اين گياه چهار نوع دارد . . . نوعى از آن اونوقليا . . . ريشه آن قابض در درد كليه ، طحال موثر است . لذا سرد مىباشد . ضماد آن با آرد جو در حمره نافع است . . . در اين زمان شنجار به " ابو خنيس " اطلاق مىگردد و جمله پزشكان بر اين عقيده‌اند كه در درد گوش موثر است ( الحاوى جلد 20 ص 47 ) . شنكار ، خنازير بگشايد چون با پيه و روغن بكوبى و بر او نهى ، و كهربا را به دو رنگ دهند و او را به پارسى " چوب‌خو " گويند ( ابنيه 206 ) . اروسا ، خس الحمار است . ديوسكوريد گويد برگ آن شبيه به برگ كاهو ، سياه ، كركدار . . . و ابو زيد جرجانى گويد جمله پزشكان اين زمان بر اين عقيده‌اند كه سنجار در درد گوش نافع است و سپس آن را و " شنغار " ، " شنجار " و " خس الحمار " ناميده است ( تت صيدنه عز ص 39 ش 34 ) . ابن سينا اسامى مترادف شنجار را " انوقليا " " فاوسى " و " انولوس " ذكر نموده است ( قانون عب 435 ) . شنجار ، خس الحمار است و آن رجل الحمام مىباشد كه گياهى مشهور است ( ترجمه شرح اسماء ش 376 ) . شنجار ، شنكار ، كحلاء ، حميرا ، رجل الحمامه و به سريانى حالوما مىباشد و آن چهار نوع است . ديوسكوريد گويد . . . [ در مقابله متن مطابق ترجمه عربى دياسقوريدوس مىباشد ] فقط نوع دوم كه ابن