ابو القاسم سلطانى

60

دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )

نوشيدن جوشانده آن قطع مىشود و ضماد آن ورمهاى فيجثلا و حمره [ باد سرخ Erysipelas ] را شفا مىبخشد ( كتاب دياسقوريدوس - 259 ) . فلنجمشك ، ابن ماسويه گويد كه آن گرم است و در آخر دوم خشك و گشاينده گيرهاى مغز است ، در طپش قلب ناشى از بلغم و سودا سودمند است . خوردن يا بوئيدن آن سوراخهاى بينى را باز مىكند و قلهمان [ پزشك ايرانى ] گويد آن از مرزنجوش و سوسنبر معتدل‌تر است . . . ( تت حاوى ، جلد 21 - 216 ) . فرنجمشك ، سددهاى مغز و منخرين [ سوراخهاى بينى ] بگشايد . . . ( ابنيه 242 ) . تخم بادروج [ Ocimum basilicum L ريحان ] ، لسان الثور [ گل‌گاوزبان Echium amoenum Fisch Mey ] و پلنگ‌مشك از هريكى يك درم سنگ . . . ( هدايهء المتعلمين 245 ) . بعضى فلنجمشك را فرنجمشك خوانند و عرب اصابع الفتيات تعريف كرده است ، صهاربخت گويد فلنجمشك را قرنفل بستانى گويند و به لغت هندى او را سله گويند و تلسى هم گويند . . . ( صيدنه تش 588 ) . خوردن و ماليدن جوشانده آن در بواسير نيكو است . . . ( تت قانون ب 406 ) . هو القلثمان و هو اصابع الفتيات و هو حبق القرنفلى المشهور . . . ( شرح اسماء م 47 ) ، افرنجمشك ، فرنجمشك ، پلنگ‌مشك ، بلنجمشك و برنجمشك خوانند و به شيرازى بالنگوى خودروى خوانند و در بستانها رويد و كنار آب روان بسيار بود . . . ( اختيارات 38 ) . قرنفل بستانى است داراى شاخ و برگ زياد ، برگ پهن ، ساق آن چهارگوش ، خوش‌بو ، دانه آن مانند ريحان و در باغهاى مصر زياد مىرويد . . . ( تت تذكره 249 ) ، فرنجمشك معرب از برنجمشك فارسى است و قرنفل بستانى نيز نامند و آن برى و بستانى مىباشد . . . ( تحفه 195 ) . فرنجمشك . . . به هندى رام‌تلسى و گويند به هندى انبل نامند آن نوعى از ريحان است نبات و برگ آن اندك بزرگتر و بلندتر و بسيار خوش‌بو شبيه به بوى قرنفل . . . و آن را حبق قرنفلى و ريحان قرنفلى نيز نامند . . . آن دو صنف مىباشد يكى بستانى و آن را هندى و دوم برى و آن را چينى نامند شاخهاى بستانى آن مربع و مزغب و برگ آن مانند بادروج و رنگ آن ما بين سبزى و زردى و مزغب [ كركدار ] و رايحه آن شبيه به قرنفل و تخم آن به شكل زيره و سياه‌رنگ مايل به سبزى و از تخم بالنگو [ Lallemantia royleana ( wall : ) BTH ] سه پهلوتر و بسيار كوچكتر از آن و منبت آن مجارى آبها و شوره‌زارها و برى آن را شاخهاى مدور و برگ‌هاى آن ريزه‌تر و باريكتر شبيه به برگ نمام برى [ Nasturtium officinal R . BR ] و ريحان كوهى و با خشونت و با عطريت و تندى زياده از بستانى و تخم آن شبيه به تخم ريحان و از آن درازتر و سه‌پهلو و منبت آن خرابها و بيابانها و سنگلاخها . . . مفتح سده دماغى . . . مسكن مغص [ قولنج Colic ] و منبه اشتها است جهت سپرز و بواسير شربا و كلا نافع . . . بدل آن بالنگو است . . . ( مخزن 422 ) . در تراكيب هرجا قرنفل بستانى مذكور است مراد آن باشد ( فروغ ناصرى 436 ) ايضا همين مولف در يك تركيب داروئى مىنويسد دارچين ، مصطكى رومى ، قرنفل ، جوزبوا . . . سعد كوفى ، تخم بادرنجبويه ، بادروج رازيانه ، تخم فرنجمشك ، مرزنجوش ، نمام . . . ( فروغ ناصرى 662 ) . فرنجمشك ، ريحان قرنفلى ، پلنگ‌مشك ، رام تلسى ( بهرامى ) [ Acinos arvensis ( Lam ) . Daly ] calament acinos ( شرح اسماء مايرهوف 47 ) ، تداوى ( 174 ) .