ابو القاسم سلطانى
241
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
مىبخشد با عسل و ايرسا 2 * در زخمهاى عمقى موثر است و دندان را شفاف مىكند ( تت دياسقوريدوس م 3 ش 4 - 239 ) . زراوند ، اريباسيوس گويد آن روياننده گوشت و در قرحه رحم سودمند است و ماسرجويه و فارسى گويند رنگ رخسار را شفاف و سينه را پاك مىسازد ( تت الحاوى ج 20 - 589 - 592 ) . ابن سمحون از ماسرجويه نقل كرده است كه زراوند طويل در بواسير ، سستى و ضعيفى عصب و كرامپ 3 * و طبرى گويد كه در صرع و كزاز سودمند است ( جامع مفردات ج 2 - 159 ) . كرم و كرم كدو 4 * بكشد ، مدر است ، لك و پيس 5 * و گر را منفعت كند و آن علت را كه پوست باز افكند . . . دندان را سپيد كند . . . زيبق . . . چون زريوند دراز را با او به كار برند خارش را بهتر بود ( الابنيه 173 - 175 ) . اخوينى آن را داخل تركيبى به نام دواء الخطاطيف براى خناق به كار برده است ( هدايهء 309 ) . زراوند طويل به هندى كجور و زراوند به رومى ارسطلاخيا و ارسطولوخيا و به سريانى سفلولا و زراوند طويل به يونانى دقطوليطيس ناميده مىشود ( تت صيدنه عز ص 306 ) . براى تقويت دندان و از بين بردن چرك لثه موثر و در چرك گوش و كمشنوائى گذاردن مخلوط آن با عسل در گوش و در پائينافتادگى مقعد 6 * و گزيدگى عقرب سودمند است ( تت قانون عب 311 ) . ضيق النفس 7 * را سود دارد ( اغراض 621 ) . به اندلسى آن را قلبجوله به بربرى مسمقوره مىنامند و آن شجره ابن رستم ، زائره و شجرهء الخطاطيف مىباشد ( شرح اسماء م - 133 ) . در اندلس آن را مسمقوره ، مسمقار و مسمقران و در افريقا آن را شجره رستم مىنامند ( تت جامع مفردات ج 2 - 159 ، اختيارات 203 ) در سنگ كليه موثر مىباشد و خاصيت درمانى آن تا 2 سال باقى مىماند ( تت تذكره 177 ) . حكيم مومن ، عقيلى خراسانى و سلطان الحكماء علاوه بر ذكر موارد مصرف درمانى فوق آن را پادزهر سموم حيوانى و نباتى و بازكننده مجارى مسدود دانستهاند . بهترين نوع آن را كلفت زعفرانىرنگ دانسته و مقدار خوراك آن را از دو درم تا 2 مثقال و طبيعت آن را در سوم گرم و در دوم خشك ذكر نمودهاند ( تحفه 144 مخزن 301 فروغ ناصرى ) . طبق نوشته هوپر حدود 65 سال پيش در ايران از ريشه آن در موارد مارگزيدگى ، فقدان قاعدگى و ناراحتى سينه استفاده مىشده است ( هوپر 86 ) . اين گياه در كليه كتب قديم باستثناء دياسقوريدوس و اختيارات بديعى ذيل عنوان زراوند با دو نوع ديگر آمده است . قسمت قابل مصرف : ريشه است كه سطح خارجى آن صاف به رنگ قرمز مايل به قهوهاى قابض و كمى معطر است از نظر پزشكان سنتى رنگ آن بايد زعفرانى باشد .