ابو القاسم سلطانى
195
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
بهار ، اوريباسيوس آن بوفثالمون و بوثلمون و به سريانى عين ثورا و به فارسى گاوچشم نامند و گفته شده است كه آن جرجار و به عربى عرار نيز گفته مىشود و جالينوس گويد كه او را عين الثور گويند و آن از انواع بابونه است و صهاربخت او را عين البقر نام كرده و گويد شكوفه او به چشم مشابهت دارد و شكوفه بهار را ميانه سرخ است و بر اطراف او برگهاى زرد است ( صيدنه ترجمه 165 و عز ش 189 ) . ايضا ابو ريحان ذيل عرار مىنويسد ، صاحب مشاهير گويد آن بهار البر . . . و ابو حنيفه گويد آن بهار برى است رنگ گل آن بىنهايت زرد است و شكوفه آن بزرگ است و سوسمار و ريگماهى در خوردن آن حريص مىباشند دانه او گرم و خشك است در سه درجه بول را در مثانه و خون حيض را از رحم براند و معده را پاكيزه كند و اختناق رحم را منفعت كند ( تت صيدنه عز ش 697 ص 42 و صيدنه ترجمه 528 ) . مجددا ابو ريحان ذيل عين البقر مىنويسد داروئى است كه آن را عين العجل 5 * گويند و جالينوس او را بوفثالمون نام نهاده است و به تازى او را بهار گويند و [ به لغت پارسى ] گاوچشم گويند او را در مرهمها [ به كار برند ] كه ورمهاى سخت را تحليل كند ( صيدنه ترجمه ش 557 ص 501 ) 6 * . بهار به پارسى آن را گاوچشم گويند كه عين البقر است . . . گلى دارد كه ميان آن سرخ و اطراف زرد است بو كردن آن بادهاى متراكم سر را از بين مىبرد . . . ( تت قانون عب 273 ) . تميمى در كتاب مرشد گويد نوع كوچك آن را در شام عين الحجل مىنامند ، شكوفههاى آن را جمعآورى نموده و پس از خشك كردن به صورت گرد در داروهاى چشمى قرار مىدهند ديد چشم را كه كدر باشد جلا مىبخشد و طبقات چشم را تقويت نموده و در آبمرواريد و لكه سفيد روى قرنيه 7 * و خون مردگى 8 * سودمند است ( تت جامع مفردات ج 1 - 121 ) . مولفين پس از ابن بيطار آن را نوعى اقحوان دانستهاند داود انطاكى ذيل بهار مىنويسد به يونانى آن را بقاليمن و به پارسى گاوچشم مىگويند كه معنى آن عين البقر است و آن نوعى اقحوان و بابونه است ( تت تذكره 87 ) . حكيم مومن ذيل واژه بهار و نيز عين الحجل مىنويسد قسم صغير اقحوان است ( تحفه 580 ، 189 ) و ضمن شرح اقحوان مىنويسد خواص درمانى قسم صغير اقحوان [ بهار ] مانند نوع بزرگ اقحوان 9 * منتهى ضعيفتر مىباشد وى ضماد آن را با شراب جهت زيبا نمودن رنگ رخسار و از بين بردن آماسهاى سخت و به چشم كشيدن پودر خشك آن را در آبمرواريد و ضعف بينائى سودمند دانسته است ( تحفه 30 ) . تركيبات شيميائى : گلها داراى گزانتوفيل و كمى كاروتن و يك ماده زردرنگ و دانهها حاوى يك ماده روغنى تلخمزه مىباشد . خواص درمانى : از كاپيتولهاى گياه به جاى بابونه رومى استفاده مىشود و بخصوص به عنوان اشتهاآور و التيامدهنده زخمها مورد مصرف مىباشد ، روغن دانهها به سبب عطر دلچسبى كه دارد در دوران قديم براى پوشاندن