ابو القاسم سلطانى
135
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
درمان اسهال و بواسير آن را مصرف مىنمايند . در عراق برگ آن را مانند سبزى مصرف مىنمايند . گياه براى تهيه جوهر قرمز به كار مىرود . در عربى گياه زلائف الملوك ، عرف الديك ( در ليبى ) و به پارسى زلف عروسان ، گل حلوا ( شليمر ) تاج خروس ( هوپر ) تاج خروس خونفام و تاج خروس قرمز ناميده شده است . Code - 355 بقله اليمانيه Amaranthus graecizans L . var . sylvestris ( Vill ) Ascherson ديوسكوريد اين گياه را بليطش ناميده و مىنويسد : بليطش خوراكى است لينتدهنده مزاج است و اثر درمانى ندارد ( كتاب دياسقوريدوس م - 2 ش 118 ص 192 ) . بليطش هو البقله اليمانيه ( اصطفن و حنين ) . ابن ماسويه گويد : در بدن ايجاد خلط خوب مىنمايد . . . براى گرممزاجان سودمند است سرفه و عطش ناشى از صفراى كبدى و حرارت را تسكين مىدهد بهويژه اگر آن را خرد كرده با روغن بادام شيرين و آب انار شيرين و گشنيز تر يا خشك بهجوشانند و رازى گويد : سردى و لزوجت آن كمتر از قطف 1 * است و تقريبا معتدل است . . . ( تت جامع مفردات جلد 1 ص 103 ) . سرخ و زرد ، شكم نرم كند ، تشنگى بهنشاند . . . ( الابنيه 50 ) . اخوينى در باب حميات در رژيم غذائى بيماران مبتلا به تب غب 2 * گويد اگر سباناخ 3 * نبود دخينج بايد كه ورا به تازى بقله اليمانيه گويند همچنين در حمى الربع 4 * . . . ( هدايه - 750 و 708 ) . جالينوس گويد بقله يمانى را بلطاون گويند و به زبان هندى چاولائى گويند و به سندى فانتهارى و اهل جرجان آن را بورمندى 5 * و بلخيان فحنخ 6 * و اهل بخارا دخنح 7 * گويند و نبات او به سرخى مايل باشد و برگ او به برگ زردالو مشابهت دارد و مباينت ميان او و بستانافروز آن است كه نبات بستان افروز سرخ باشد و نبات مخنخ سبز . . . و يك نوع از بقله اليمانى آن است كه پارسيان او را سرخمرد گويند و ساق و برگ و شاخ او سرخ بود و ساق و اطراف او درازتر باشد و بعضى اين نوع را فخنخ نيز گويند . . . ( صيدنه عز ش 159 ) . در ورمهاى گرم آن را ضماد مىكنند و ضماد ريشه آن در شهديه 8 * و مخلوط عصاره آن با روغن گل در سردرد ناشى از آفتابزدگى سودمند است . . . ( تت قانون عب 268 ) . نباتى است آبى 9 * در آن بيشتر است . . . ( اغراض 589 ) . به عربى آن را صدح و در اندلس بليطه مىنامند و آن يربوز 10 * است و نيز جرموز 11 * و كسنج ناميده مىشود و نوعى از آن را رجل الجراد مىنامند ( شرح اسماء م - 53 ) . بقله اليمانيه ، بقله العربيه ، يربود ، جربوز است و مردم اندلس آن را به نام بليطس مىشناسند . . . ( تت جامع مفردات ج 1 - 103 ) . زكيل و آثار را از بين مىبرد و زخمهاى داخلى را اصلاح مىكند و تبهاى مطبقه 12 * و غليان دم را آرام مىنمايد . . . ( تذكره 80 ) .