مصطفى النوراني الاردبيلي
41
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى )
استفاده از كتان به زمانهاى ما قبل تاريخ نسبت داده مىشود . در قرن پنجم قبل از ميلاد ، پرورش آن در مصر و بين النهرين معمول بوده است . طرفداران مكتب بقران در قرن 4 - 5 قبل از ميلاد از دانه آن در مصارف داخلى بهعنوان ضد نزله ، دفع دردهاى ناحيه شكم و در استعمال خارج به صورت ضماد و به منظور رفع تحريكات جلدى استفاده مىكردند . « تئوفراست » در قرن چهارم قبل از ميلاد ، دانه آن را بهعلت دارا بودن لعاب فراوان ، در رفع سرفه مؤثر مىدانسته است . در قرن اول ميلادى ، ديوسكوريد ، براى دانه كتان و دانه شنبليله اثرى مشابه قائل بوده ، مصرف آنها را در رفع كليه حالات التهابى بهعنوان نرمكننده ، خلطآور و رفع تحريكات جلدى توصيه مىكرده است . در قرون وسطى و از آن به بعد ، از دانه كتان مصارفى شبيه به زمانهاى قبل بهعمل مىآمد . از الياف كتان در طى قرون متمادى براى تهيه پارچه استفاده كردهاند . اهميت آن از اين نظر در حال حاضر خيلى از سابق زيادتر شده است . از دانه آن ، روغنى به نام بزرك استخراج مىشود . رنگ اين روغن اگر بدون مداخله حرارت تهيه شده باشد ، زرد روشن و اگر به كمك گرما به دست آيد ، مايل به قهوهاى است و بخصوص به مصارف صنعتى مىرسد . دانه كتان نرمكننده خوبى است و در رفع يبوستها از آن استفاده مىشود . دمكرده دانه آن اثر قاطع در وضع التهاب مخاطهاى بدن مخصوصا مجارى ادرار دارد . از دانه كتان در رفع گاستريت ، ورم روده و صفاق ، يبوستها و بهعلت دارا بودن اثر مدر در موارد عدم ترشح كافى ادرار ، ورم مثانه ، التهابهاى دردناك منشأ سنگ كليه ، سرفه ، دردهاى زمان قاعدگى ، و ديابت استفاده مىكنند . در استعمال خارج از گرد دانه كتان و يا جوشانده آن در رفع التهابهاى سطحى بدن ، زخمهاى دردناك و اولسرها به صورت ضماد استفاده مىكنند . از الياف اين گياه در تهيه پارچههاى كتانى استفاده مىكنند . اين گياه در آذربايجان ، تبريز ، جنوب ايران ، لار ، و بندر عباس مىرويد . كتان بهعلت مصارف مهمى كه در صنعت دارد غالبا پرورش مىيابد . « 1 »
--> ( 1 ) - گياهان دارويى ، دكتر على زرگرى ، ج 1 ، ص 413 - 408 .