مصطفى النوراني الاردبيلي
69
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى )
جلد پيچيده رقيق ريشه است و بدترين آن غليظ كم سرخ صلب و آنچه بعد از شكستن در جوف آن مانند رشتهها باشد . بسيار زبون و هميشه آن را استعمال نبايد كرد ، بلكه استعمال مطلق آن بدون حاجت قوى جائز نيست زيرا گرم و خشك است و قتال و مسهل قوى بلغم و سودا و زرداب و با قوه قابضه ولى مفتح دهن رگها و سدد است . « 1 » شيخ در قانون گويد : شبرم ، گاوكشك در كشتزار مىرويد . نى آن باريك و راست و كركدار دارد . و بهنظر من برگش مانند برگ ترخون است و شير هم دارد . شبرم خوب آنست كه سبك مايل به سرخى شبيه پوست پيچيده و اليافش باريك باشد . گاوكشك ايرانى هم ناپسند است و نشايد آن را به كار برد چون زياد گرم و خشك است و گيرنده و تند است و دهانه رگها را مىتركاند و از اين رو از استعمالش پرهيز مىكنند . گاوكشك عموما با مزاج سازگار نيست و بويژه با مزاج گرم بسيار ضد است . شيرش در كشيدن دندان كمك مىكند . به زيان معده و كبد است . سودا و بلغم و آب را اسهال دهد . در طبّ قديم آن را در داروهاى مسهل به كار مىبردند ، اما چون زيان جنسى و آب پشت در برداشت و رگهاى پيزى را مىتركانيد و در حال اصلاح كردن به درد دارويى نمىخورد ، آن را ترك كردند و طريقه اصلاحش چنين بود : بايستى يك شبانه روز قبل از كوبيدن در شير مىماند و بارها اين خيسانيدن در شير تكرار مىشد و تأثيرات خود را بسيار از دست مىداد و ياراى بركندن خلطهاى بد را نداشت اما كسى كه در به كار بردنش ناگزير است بايد برگهاى اين گياه را با انيسون و رازيانه و زيره بياميزد و مقدار خوراكى از يك دانگ تا چهار دانگ است . « 2 »
--> ( 1 ) - تحفه حكيم ، ص 162 ؛ محيط اعظم ، ج 2 ، ص 108 ؛ قرابادين ، ص 261 ؛ ابن البيطار ، ج 3 ، ص 51 ؛ صيدنه ، ج 2 ؛ ص 900 ؛ فرهنگ داروها ، ص 223 . ( 2 ) - قانون در طب ، ج 2 ، ص 315 .