عوارض و آسيبهايى كه از داروها به بيماران مىرسد و تعداد مرگ‌وميرهايى كه از اين امر به جامعه بشرى عايد شود ، بسيار بسيار عظيم و گران و مطابق با همان آمارهايى است كه ذكر شد و تا هنگامى كه آنان به اين حقيقت ايمان نياورند و اطمينان پيدا نكنند و به اصطلاح خطر را از همه وجوه و جوانب درك و لمس ننمايند ، انتظار رفع هرگونه زيان و مخاطره و جلوگيرى از كثرت مرگ‌ومير محال و ممتنع و از دسترس امكان به دور است . زيرا همان گونه كه در پيش ياد شد ، پزشكان در سراسر جهان معمولا عوارض و مرگ و ميرى كه از داروهاست به سير طبيعى بيماريها و وخامت آنها نسبت دهند ، نه به داروها ، چنان كه طبق نوشتهء شاسانى « 1 » « در آمريكا براى درمان كودكى كه به تنگ نفس عصبى ( آسم ) دچار بود شيافهاى تئوفيلين‌دار تجويز كردند ، با استعمال دومين شياف حال بيمار بدتر شد ولى پزشك معالج چون اين شدت حال را به سير بيمارى و وخامت مرض مربوط دانست به درمان ادامه داد . كودك پس از دوازدهمين شياف ، به علت مسموميت از تئوفيلين درگذشت . » « 2 » اين‌گونه مرگ سريع بىشك بر اثر ادامهء مصرف تئوفيلين بوده است و به اين سبب كشف به سهولت امكان‌پذير گشت ، ولى هميشه وضع بر اين منوال نيست و خطرات فاحش و مرگ‌وميرهايى كه نتيجهء داروهاست بيشتر اوقات بهنگامى تشخيص داده شود كه مثلا دارويى معين را از بازارهاى فروش خارج كنند و بيدرنگ ملاحظه كنند كه از تعداد مرگ و مير داروى مزبور كاسته شده است . شرح يك نمونه از اين داروها در كتابهاى داروشناسى چنين آمده است . « 3 » « در مواردى ، هرگاه يك دارو از بازارهاى فروش بيرون رود و مصرف نشود و بلافاصله ميزان مرگ‌ومير پايين آيد معلوم خواهد شد كه علت تلفات داروى مزبور بوده است ، مثلا در انگلستان معلوم شد مصرف آئروسلهاى سمپاتومى متيك در آسم موجب مرگ‌ومير مبتلايان به آسم بوده است . » اين مطلب آن‌قدر اهميت پيدا كرد كه B . W . Royal كارمند عالىرتبه ادارهء بررسى و ارزشيابى داروها در سازمان بهداشت جهانى در مجلهء Who Chronicle مورخ 27 نوامبر 1973 مقالتى درج كرد و در اين‌باره چنين نوشت : « بررسى آثار نامطلوب داروهاى سمپاتومى متيك پراكنده در گاز ، در مبتلايان به آسم ، نشان مىدهد كه در سال 1960 ، اين داروها ، پيش از آنكه براى جلوگيرى از پيش‌آمدهاى غير مترقب آن اقدام لازم به عمل آيد ، مرگ‌ومير تقريبا 3500 تن را در

--> ( 1 ) . Chassagne . ( 2 ) . Dr . Jean Valnet , Docteur Nature 1980 p . 250 . Fayard . ( 3 ) . Pharmacologie Clinique par Giroud et Coll . Tome I 1978 P . 211 , Expansion Scientifique