* تشنّج تشنّج بر سه نوع است : يكى آن است كه به سبب امتلاء عصب و عضله باشد به واسطهء غلبهء رطوبت ؛ و ديگر آنكه به علّت يبوست حاصل شود از زيادتى استفراغ و تحليل رطوبات ؛ و سيّوم آن است كه هيچ‌يك از اين موادّ نبوده باشد ، بلكه علّت ريحى بود كه اعصاب حسّاسه از آن نفرت جويند و طبيعت به دفع آن كوشد و بدان سبب عضله به هم باز آيد و اسباب تشنّج گردد . [ علامات تشنّج ] علامات : رگ صاحب تشنّج كشيده باشد . و گاه باشد كه از بابت امتلاء ، درازى عضله كمتر شود و پهنا زياده گردد و اين را به تازى تقلّص نامند . و بسا باشد كه روى سرخ ، و چشم احول ، و نفس منقطع باشد ؛ و اگر انقطاع نپذيرد دشخوار نفس تواند كشيد . و گاه چنان نمايد كه مضحك « 42 » است ، و حال آنكه نخندد . [ علاج تشنّج ] علاج : هرگاه تشنّج از امتلاء بود استفراغ نمايند به منضجات ماء الاصول كه اخذ شده باشد از اصل السّوس و اسطوخودوس و بسفايج و انيسون و افتيمون و اذخر و ايرسا و ريشهء رازيانه و ريشهء كرفس و مويز منقّى و انجير زرد و گز علفى . مسهل آشامند از ايارجات . و غذا رغبت نمايند از نخود آبى « 43 » كه پخته شده باشد در او از شبت و صعتر و گوشت كبوتر و يا كبك به اضافهء زيره و دارچينى .

--> ( 42 ) . به معنى خندان . ( 43 ) . نخست آنكه نخود آب را نبايد با آب نخود منقوع اشتباه كرد . دوّم اينكه به گمان مصحّح نخود آب در اين عبارت به مفهوم عامّ آبگوشت ، ولى با گوشت و ديگ ابزارهاى خاصّى است كه نويسنده بيان كرده است . در متون طبّى و طبّاخى دستور پخت‌هاى گوناگونى براى نخود آب آمده است كه به برخى از آنها مىپردازم : وصف محمّد صالح هروى در قرابادين صالحى ( نقل از ج 3 خلاصة الحكمه تصحيح استاد اسماعيل ناظم ) از آن چنين است : نخود را بجوشانند و روغن بادام و نمك اضافه نمايند و اندك پياز و زيره و قرنفل به آن بياميزند . بر خلاف اين نخود آب ساده و بدون گوشت ، در رسالهء آشپزى كارنامه به جا مانده از دوران صفويّه ، سه گونه نخود آب با گوشت به نام‌هاى نخود آب رقيق ، نخود آب غليظ و نخود آب گوشت برّه با دستورهايى گسترده‌تر توصيف شده است كه ذكر آنها بسى فراتر از اين مجال است . ( نگاه كنيد به : كارنامه و مادّة الحيوة ، متن دو رساله در آشپزى از دورهء صفوى . به كوشش ايرج افشار ، انتشارات صدا و سيما ، چاپ اوّل ، 1360 ، صص 75 - 74 ) شاهزادهء اديب پارسىنويس و سره‌گراى آذرى نادر ميرزا قاجار ( 1301 - 1242 ق ) در كتاب خوراك‌هاى ايرانى ، نخود آب را نزد بروجرديان آبگوشت دانسته و با شور و شيفتگى در ستايش نيكويى و مزهء آن قلم‌فرسايى كرده است . همچنين در ترجمهء كتاب -