ابراهيم اصلاح عربانى

32

كتاب گيلان ( فارسى )

سبدبافى و حصيربافى سبدبافى و حصيربافى ، به عقيدهء بسيارى از محققان ، پس از سنگتراشى قديمىترين صنعتى است كه انسان با آن آشنائى حاصل كرده است . اين صنعت منشأ بسيارى از صنايع دستى ديگر از جمله پارچه‌بافى ، گليم‌بافى ، بامبوبافى ، سفالگرى و كوزه‌گرى است . هنگامى كه بشر هنوز با صنعت سفالگرى آشنا نشده بود روى سبدها را با گل پوشانده در روى آتش مىپخت تا ظرفهائى به‌دست آورد كه براى كاربردهاى مختلفى نظير نگهدارى آب مناسب باشد . « بسيارى از انواع كوزه‌ها و سفالينه‌هاى روزگاران نوسنگى و مس ، نيها يا تركه‌هائى در خود دارند كه احتمالا به جاى ريسمان به كار مىرفته و نشانهء آن است كه سفالگرى اصلا از فن سبدبافى پديد آمده است . » « 9 » بافتن گليم و قالى و انواع پارچه‌ها از روى سبدبافى و حصيربافى اقتباس شده است . قديمىترين نمونهء دستباف به حدود 6 هزار سال قبل تعلق دارد ، در حالى كه نمونه‌هاى حصيربافى مكشوفه در آفريقا به پيش از اين تاريخ مربوط مىشود . اگر قبول داشته باشيم كه صنعت سفالگرى در حدود 10 هزار سال قبل پا به عرصه وجود گذاشته است سبدبافى و حصيربافى عمرى بيش از اين مدت دارند . از سبد در اندازه‌ها و شكلهاى مختلف به عنوان ظرف استفاده مىشود و حصير براى پوشاندن كف و سقف به كار مىرود . در گذشته زيرانداز و كف‌پوش روستائيان از حصير بود و امروز هم استفاده از آن در بيشتر روستاهاى ايران رواج دارد . حصيرهاى ساخت گيلان و ساير نواحى شمال ايران طرحهاى هندسى دارند كه از بافت نى طبيعى يك‌رنگ پديد مىآيند . حصيربافى و سبدبافى از صنايع دستى و خانگى بسيار رايج در استان گيلان است و توليد انواع سبدها و حصيرها در اكثر نقاط اين استان رواج دارد . حصير در اندازه‌ها و شكلهاى مختلف بافته مىشود و مصارف گوناگون دارد . زنبيل ، كلاه ، سفره ، سبد ، آبكش و زيرداغى حصيرى در تمام خانه‌هاى گيلان وجود دارد . نقاطى كه در گيلان از نظر توليد حصيرهاى زيبا و مرغوب شهرت بيشترى دارند عبارتند از : خمام ، گلشن ، جفرود ، غازيان ، بندر انزلى و روستاهاى اطراف آنها . حصير و سبد تنها جنبه مصرفى ندارند بلكه تعداد قابل‌توجهى از حصيرها و سبدهائى كه در نقاط مختلف گيلان بافته مىشود و مخصوصا سبد و حصيرهاى رنگى داراى جنبه‌هاى هنرى و تزئينى است . بر طبق آمار منتشره در « شناسنامهء صنايع دستى گيلان » نشريهء سازمان صنايع دستى ايران به سال 1365 در 700 روستاى استان گيلان كارگاههاى حصيربافى و سبدبافى وجود داشته است . « 10 » اسامى روستاهاى مزبور بدين قرار است : آستارا : بيجاربين - قلعه . حصيربافى و سبدبافى يكى از رايج‌ترين صنايع دستى گيلان است و فروشندگان در نقاط مختلف ، دست‌ساخته‌هاى حصيرى را به خواستاران عرضه مىكنند . آستانهء اشرفيه : اشكان‌دهكاه - اشمان‌كماچال - اميركياسر - دهسر - زارم‌كلايه - سالك‌ده - لاگوژده - لله‌وجه‌سر - نقره‌ده - پرگاپشت ياورزاده - پنچاه - تجن‌گوكه - تمچال - جوپشت - سياكوچه - صفرابسته - كماچال بالامحله - كيسم - كينچا - گورابجوار - گوركا - گوهردان - لفوت‌بالا - فزن‌پائين - نازكسرا - نياكوبالامحله - اميرهنده - انبارسر - ايشكا - ايوان‌استخر - بالامحله گيلده - پائين‌رودپشت - پائين‌محله گيلده - پشل - تاسنده - داخل - درگاه - دستك - دشمن‌كرده - دهشال - دهكا - دهنه سفيدرود كهنه - زيرده - سليم‌چاف - سوخته‌كوه - شرف‌شاده - شيشگل - صيقل‌ده - فوشازده - كارسيدان - كچلام - كليدسر - كهنه‌رودپشت - لب‌دريا لسكوكلايه - لب‌شكا - لسكوكلايه - لشكام - لوخ - نوشر . بندر انزلى : آبكنار - اشتركان - بشمن - تربه‌بر - خميران - سنگاچين - سياه‌خاله‌سر - شيله‌سر - علىآباد كپورچال - كپورچال - كرگان - كوچك‌محله - معاف . رشت : آلمان - باغچه‌بنه - بسته‌ديم - بلسكلهء امام‌جمعه - پيرعلىده - تمل - جوركويه - جيركويه - دوباج - رودپشت - روف‌چاه - سياه اسطلخ سقد الملك - سياه‌اسطلخ ميرزا ربيع - شهرستان - شيشه‌گوراب - گل‌بازو - گيلوامحله - ماشل‌اعلم - نيساچاه - يوسف‌آباد - يوسف‌محله - احمدورسر - پشتستان گورابجير - تازه‌آباد صدر - تيسيه - جفرود بالا - جفرود پائين - چپرپرد پائين - دهنه سرشيجان - سرخشكى - فتاتو - فشتكه - كلاچاه - كويشا - گلشن - گوراب‌جير - مشكاپشت -

--> ( 9 ) . سيرى در صنايع دستى ايران ، جى . گلاك ، نشريات بانك ملى ايران ، تهران 1356 ، صفحهء 41 . ( 10 ) . منظور از كارگاه در اينجا كارگاههاى مجهّز با تعداد زيادى صنعتگر نيست ؛ كارگاههاى روستائى غالبا از اطاق محقرى در محل مسكونى با وسائل ابتدائى تشكيل شده است و يك يا دو تن از افراد خانواده به كار حصيربافى و سبدبافى مىپردازند .