ابراهيم اصلاح عربانى
21
كتاب گيلان ( فارسى )
به تدريس ادبيات و تاريخ هنر و زيبايىشناسى اشتغال داشته سير تحول هنرهاى دستى را در گيلان از دوران باستان تا امروز بررسى كرده و مهارت و استادى و نبوغ هنرى استادان گيلانى را در خلق آثار زيبا و ارزنده به اثبات رسانيده است . وى با استناد به اسناد و مدارك معتبر به ما مىگويد كه گيلانيان در دو تا سه هزار سال قبل از ميلاد مسيح نهتنها با صنايع دستى آشنايى داشتهاند بلكه در اين رشته به مراحل كمال رسيده بودند . آثار مكشوفهء ديلمان و رودبار و گنجينههاى املش چه از نظر فكر و انديشه و تخيل هنرمند در خلق تصاوير و اشكال بديع و چه از لحاظ مهارت و استادى در كار هنر و صنعت آثارى بىبديل بهشمار آمده نشانهء پيشرفت صنايع دستى در گيلان باستان و آشنايى عميق گيلانيان با رموز و دقايق هنرهاى دستى در دورههاى ماقبل تاريخ است . خوشبختانه پژوهشگرى كه از شايستگى و خلاقيت هنرمندان گيلانى در قرون و اعصار گذشته و حال بحث مىكند در گيلان زاده نشده و دور از هر گونه تعصبى نسبت به اين سرزمين به تحقيق و پژوهش پرداخته است . در فصل صنايع دستى پس از فراغت از اين مقدمات به تفصيل از صنايع دستى سبدبافى و حصيربافى ، مرواربافى ، بامبوبافى ، سفالگرى ، نمدمالى ، دستبافتهاى ابريشمى و پشمى و نخى ، گليمبافى ، جاجيمبافى ، قالىبافى ، چوبكارى ، نقاشى روى كدو و قلابدوزى بحث شده است . به دنبال صنعت طبق معمول معادن گيلان و پتانسيلهاى معدنى اين استان مطرح مىشود كه توسط آقاى مهندس سيد حسين رياضى ضيابرى مورد تحقيق و بررسى قرار گرفته است . گيلان همواره به عنوان يك قطب كشاورزى و دامدارى شناخته شده و به معادن غنى و استعدادها و توانهاى كانى آن توجه نشده است ؛ حال آنكه در زير جنگلهاى انبوه و در پهنهء كوهستانهاى آن منابع و معادن گوناگونى وجود دارند كه در صورت بهرهبردارى مىتوانند به غناى كشور كمك نمايند . نويسنده كه از كارشناسان باتجربه در كار معدن است و خود در كشف و شناسائى و تعيين ارزشهاى معادن گيلان نقش حساسى بر عهده داشته معادن گيلان را به دو قسمت غيرفلزى و فلزى و كانسارهاى همراه تقسيم كرده است . معادن غيرفلزى شامل مواد معدنى سوختى ، مواد معدنى نسوز ، مواد معدنى ساختمانى ، مواد معدنى صنعتى و نيز معادن صدف دريايى است كه هريك از آنها نيز معادن مختلفى را شامل مىشوند . معادن فلزى گيلان عبارت از سرب ، روى و آهن است . آقاى مهندس رياضى هريك از معادن مزبور را با ذكر كليهء مشخصات فنى و علمى معرفى كرده و در شناساندن ارزش و اهميت آنها كاملا موفق بوده است . بايد خاطرنشان ساخت تاكنون چنين تحقيق و پژوهش دقيقى در زمينهء معادن گيلان انجام نگرفته است . بازرگانى و راههاى گيلان نيز فصلى از بخش اقتصاد گيلان است كه توسط آقاى دكتر عباس سعيدى به رشتهء نگارش كشيده شده است . سرزمين گيلان با وجود گسترش و گوناگونى فعاليتهاى اقتصادى از نظر بازرگانى و ارتباطات در طول زمان با دورههاى اوج و فرود بسيار همراه بوده است . كوشش نويسنده در شناساندن اين دورهها و چگونگى اوج و فرود بازرگانى استان قابلتوجه است . آقاى دكتر سعيدى سير تحول بازرگانى گيلان را كه مهمترين رشته از فعاليت اقتصادى منطقه بوده است با مطالعهء دقيق سفرنامهها و دادههاى جهانگردان خارجى در طول زمان به خوبى ترسيم كرده است . سپس به شرح هريك از اقلام مهم تجارت پرداخته چگونگى وضع بازرگانى گيلان را در زمان حاضر با آمار و ارقام در زمينههاى گوناگون روشن ساخته است . پس از فراغت از كار بازرگانى راههاى گيلان مورد بررسى قرار گرفته است . در اين زمينه نيز وضع راهها از گذشتههاى دور تا امروز مورد مطالعه قرار گرفته و چگونگى ارتباط بين نقاط مختلف گيلان و ساير ولايات از راههاى آبى و زمينى نشان داده شده است . در بحث از راههاى زمينى اصلى و راههاى ارتباطى آبى نويسنده از راههاى سنتى جنگلى و كوهستانى نيز ، كه سكونتگاههاى اين منطقه را به يكديگر متصل كرده غافل نمانده است . در گفتگو از زمان حال و وضع موجود ، نويسنده با استناد به آمار و ارقام نشان مىدهد كه استان گيلان با داشتن 8000 كيلومتر راه يكى از پيشرفتهترين استانهاى كشور است زيرا تراكم نسبى راه در گيلان بيش از پنج برابر ساير استانهاست . گيلانگردى فصل ديگرى از اين بخش توسط آقاى دكتر رهنمائى به رشته نگارش كشيده شده است . نويسنده كه علاوه بر دانش جغرافيا در مسائل مربوط به توريسم اطلاعات وسيعى دارد در اين فصل جاذبههاى زادگاه خود را به نحو شايستهاى نشان داده است . وى در يك طبقهبندى صحيح و منطقى جاذبههاى توريستى گيلان را به چند بخش تقسيم كرده كه هربخش نيز به شاخههائى چند منقسم مىگردد . در جاذبههاى طبيعى از سواحل دريا ، رودها ، آبهاى معدنى ، جنگلها و نواحى ييلاقى گيلان بحث مىشود . در جاذبههاى يادمانى و تاريخى از آثار مربوط به پيش از تاريخ و بناها و ساختمانهاى تاريخى گفتگو به ميان مىآيد و به همين ترتيب در مورد ساير جاذبهها عمل مىشود . سپس به تفصيل از تأسيسات و خدمات توريستى و نيز ويژگيهاى كمّى و كيفى توريسم گيلان بحث مىشود و با استناد به آمار و ارقام ، آگاهيهاى لازم به خواننده داده مىشود . در بخش اقتصاد گيلان فصول ديگرى نيز همچون تالاب انزلى ، پيشينهء دادوستدها و پول و بانك و غيره مورد بحث قرار گرفته كه شرح آنها در اين مقدمه موجب اطناب و تصديع است . بهطور كلى مىتوان ادعا كرد آنچه در اين بخش آمده - كه حاصل مطالعات و پژوهشهاى ارزندهء گروهى از زبدهترين محققان كشور است - نهتنها روشنگر وضع اقتصادى گيلان در گذشته و حال است بلكه راهنماى گرانبهائى براى سياستگزاريهاى اقتصادى آينده نيز مىباشد .