زير كشت توتون رو به كاهش نهاده است ، تا جايى كه در سال زراعى 1368 سطح زير كشت توتون در گيلان به 2639 هكتار و ميزان توليد به 2783 تن رسيده است . 4 - 7 - مركبات استان گيلان با حدود 6371 هكتار باغ مركبات و توليد 84381 تن محصول حدود 5 / 4 درصد سطح زير كشت و 5 درصد توليد اين محصول را در كشور تأمين مىكند و پس از استانهاى مازندران ، كرمان ، فارس و هرمزگان در مقام پنجم قرار دارد . در بسيارى از روستاها و شهرهاى گيلان انواع مختلف درختهاى مركبات علاوه بر غرس در باغها كه محصولاتشان به بازار عرضه مىشود و جنيه تجارتى دارد ، به صورت خانگى نيز در محوطه منازل كاشته مىشود و ميوه آنها به مصارف خانواده مىرسد . رابينو ضمن برشمردن اسامى مختلف مركباتى كه در گيلان به عمل مىآيد فراوانى انواع آنها را امتياز قابل توجهى براى گيلان مىداند « 41 » . مركباتى كه اسامى آنها در كتاب ولايات دار المرز گيلان آمده عبارتند از : پرتقال ، نارنگى ، ليمو ، نارنج ، بادرنگ ، بالنگ ، ترنج ، توسبز و پهن‌پهنا . برخى از ميوه‌هاى مزبور امروز در گيلان وجود ندارد . كشت مركبات به عنوان يكى از نمونه‌هاى باغدارى در گيلان عمدتا در شرق استان معمول است . اما انواع درختهاى مركبات تقريبا در تمام شهرستانهاى استان وجود دارد . شهرستان رودسر مهمترين منطقه باغدارى مركبات در استان گيلان است . اين شهرستان همچنان‌كه در مورد چاى نيز گفته شد به دليل همجوارى با استان مازندران بسيارى از خصوصيات زراعى موجود در مازندران را جذب كرده است . شهرستان رودسر با 5515 هكتار باغهاى مركبات و توليد 75120 تن محصول حدود 86 درصد سطح زير كشت و 89 درصد كل توليد مركبات استان را در اختيار دارد و قطب بلامنازع كشت مركبات در استان گيلان است . پس از رودسر شهرستان لنگرود با 541 هكتار باغ و حدود 7595 تن مركبات در مقام دوم و لاهيجان با 246 هكتار باغ و حدود 1025 تن مركبات در مقام سوم قرار دارند . توليد مركبات در شهرستانهاى تالش ، آستانه و فومن چندان قابل‌توجه نيست و سطح باغها و ميزان توليد در مقام مقايسه با رودسر و لنگرود و لاهيجان بسيار ناچيز است . عملكرد هكتار از محصول مركبات در استان گيلان بسيار متفاوت است و از 2 / 4 تن در لاهيجان تا 14 تن در لنگرود مىرسد . متوسط عملكرد هكتار در استان 2 / 13 تن است . به استثناى رودسر كه توليد مركبات آن ارزش تجارى دارد ، محصول بقيه شهرستانها در محل مصرف مىشود . يكى از مشكلات كاشت مركبات در استان گيلان حساسيت درختها در مقابل سرما و يخبندانهاى ناگهانى است . بروز يخبندانها و سرماى شديد شبانه در نواحى شمالى و مركزى استان كه طى آن حداقل مطلق برودت تا 19 - درجه سانتيگراد نيز مىرسد ، « 42 » آسيبهاى زيادى به مركبات مىرساند . تفاوتهاى اقليمى در مقياس منطقه‌اى نيز در گيلان اندك نيست . مثلا ميانگين دماى سالانه در آستارا و تالش به ترتيب 2 / 15 و 5 / 15 درجه سانتيگراد است ، در حالىكه در شهرستان لاهيجان به 6 / 16 درجه سانتيگراد مىرسد . تفاوت حدود 1 تا 5 / 1 درجه سانتيگراد در متوسط دماى سالانه مىتواند اثرات رويشى وسيعى در جغرافياى كشاورزى داشته باشد . همچنان‌كه با ذكر نمونه‌هاى چاى ، توتون و مركبات در گيلان ديديم برخى از اين تفاوتها در نوع كشت ، ناشى از شرايط ميكروكليمائى در منطقه است و علت تمركز كشت مركبات در شرقىترين شهرستانهاى استان نيز تا حدودى به تعديل شرايط دمائى در اين شهرستانها مربوط مىشود كه امكان رويش و پرورش گياهان درختى و محصولات دائمى را بيشتر فراهم مىكند . در سالهاى اخير براى احتراز از خطر سرمازدگى مركبات ، باغداران به غرس انواع زودرس گرايش پيدا كرده‌اند . انواع زودرس مركبات از نيمه آبان تا اواخر آذر ثمر مىدهند در حالىكه ديررسها از اوائل اسفند قابل چيدن هستند . با توجه به اين نكته كه شدت سرما و يخبندان در گيلان مربوط به ماه‌هاى دى و بهمن است گرايش به غرس درختان زودرس كاملا طبيعى و منطقى به نظر مىرسد . از انواع زودرس ، كه با توصيهء مؤسسه تحقيقات و اصلاح نهال مركبات كاشته مىشوند پرتقال تامسون ناول و نارنگى اونشو است . غرس درختان مزبور طى سالهاى اخير در گيلان رواج بسيار يافته است . انواع مركبات گيلان علاوه بر مصرف مستقيم به عنوان ميوه فصل ، براى تهيه انواع مرباها نيز مورد استفاده قرار مىگيرند . از پوست پرتقال و خود آن مرباى پرتقال تهيه مىشود و مرباى بهارنارنج كه از گل مركبات تهيه مىشود از سوغاتيهاى مهم استان گيلان است . بالنگ و بادرنگ و ترنج نيز بيشتر در تهيه مربا مورد استفاده قرار مىگيرند . تهيه انواع و اقسام مرباها به عنوان يك توليد تبديلى مركبات از ويژگيهاى استان گيلان است . پرتقال و ديگر مركبات گيلان كه در ايران مجموعا تحت عنوان مركبات شمال شناخته مىشوند طعم و مزه خاص خود را دارند و مىتوان گفت ذائقه ايرانى براى نخستين بار با محصول مركبات اين منطقه خو گرفته است . قبل از اينكه محصول مركبات استانهاى جنوبى كشور به بازارهاى داخلى عرضه شود نام مركبات با نام استانهاى گيلان و مازندران مترادف بود . طعم مركبات شمال نسبت به مركبات استانهاى جنوبى اندكى ترشمزه است و نوع بومى آن هنوز در ميان مصرف‌كنندگان كشور طرفداران زيادى دارد . پائيز فصل رسيدن مركبات در گيلان است اما اوج رسيدن آن در اوايل زمستان مىباشد . در اين فصل طبيعت گيلان رنگ ديگرى به خود مىگيرد . آميزش رنگ نارنجى مركبات با رنگ سبز تيره برگهاى هميشه سبز درختان در فصلى كه برگ‌ريزان گياهى ، برگى را بر شاخ‌وبال بيشتر درختان باقى نگذاشته چشم‌اندازى زيبا بوجود مىآورد . در فصل بهار هنگامى كه شكوفه مركبات به گل مىنشيند بوى عطرآگين آن فضا را تا فراخناى باغها و روستاها فرامىگيرد . از اينرو كشت مركبات در گيلان نه فقط اهميت تجارى و اقتصادى ، بلكه نوعى ارزش منظرسازى نيز دارد . در برخى از خانه‌هاى شهرى و روستايى براى حفظ اين منظر تعدادى از ميوه‌ها را بر سر درختان باقى مىگذارند و تا آمدن بهار كه مجددا همه‌جا را سبزه و شكوفه و گل فرامىگيرد ،

--> ( 41 ) . ولايات دار المرز ايران گيلان ، رابينو ، ترجمهء جعفر خمامىزاده ، صفحه 47 . ( 42 ) . در ايستگاه رشت حداقل مطلق برودت 19 - درجه سانتيگراد و در آستارا 5 / 12 - درجه سانتيگراد ثبت شده است .